İnsan cəmiyyətinin inkişafının bütün mərhələlərində əmək insan həyatının əsas şərtlərindən biri olmuşdur. İnsan əmək vasitəsilə təbiəti dəyişdirir, maddi nemətlər yaradır, elm və mədəniyyət inkişaf etdirir, cəmiyyətin gələcəyini qurur. Lakin insan əməyinə münasibət bütün ictimai-iqtisadi sistemlərdə eyni olmamışdır.
Sosializm və kapitalizm arasındakı əsas fərqlərdən biri də məhz əməyin ictimai mahiyyətinə və insanın əmək prosesində tutduğu yerə münasibətdə özünü göstərir.
Sosializm mövqeyindən yanaşdıqda əmək yalnız gəlir əldə etmək vasitəsi deyil, insanın cəmiyyət qarşısındakı yaradıcı fəaliyyəti kimi qiymətləndirilir. Kapitalist sistemində isə əmək bazar münasibətlərinin predmetinə çevrilir: işçi öz əmək qabiliyyətini satır, kapital sahibi isə bu əməkdən mənfəət əldə etməyə çalışır.
Əmək insanın hüququ və ləyaqətidir
Sosialist baxışının əsas prinsiplərindən biri budur ki, insan istehsal prosesinin vasitəsi deyil, onun məqsədidir. İstehsalın inkişafı insanın rifahına, onun maddi və mənəvi ehtiyaclarının ödənilməsinə xidmət etməlidir.
Bu baxımdan iş gününün müddəti xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Səkkiz saatlıq iş günü uğrunda mübarizə fəhlə hərəkatının tarixində mühüm yer tutur. İşçinin gününün yalnız əməkdən ibarət olması insanın fiziki və mənəvi inkişafına imkan vermir.
Səkkiz saat əmək, səkkiz saat istirahət və şəxsi həyat, səkkiz saat yuxu prinsipi fəhlə hərəkatının ən mühüm sosial tələblərindən biri kimi formalaşmışdı. Burada söhbət sadəcə saat hesabından getmir. Məsələ insanın öz həyatına sahib olmasıdır.
İnsan işləməlidir, lakin yalnız işləmək üçün yaşamamalıdır.
Kapitalizmdə əməyin əmtəəyə çevrilməsi
Marksist nəzəriyyəyə görə kapitalist istehsal münasibətlərinin mühüm xüsusiyyəti əmək qüvvəsinin əmtəə formasında çıxış etməsidir. İşçi öz əmək qabiliyyətini əmək bazarında satır. Kapital sahibi isə həmin əmək prosesindən məhsul və mənfəət əldə edir.
Burada fundamental sual meydana çıxır: işçinin yaratdığı dəyərin nə qədəri onun özünə qayıdır?
Marksist siyasi iqtisad bu məsələni izafi dəyər anlayışı ilə izah edir. İşçi aldığı əməkhaqqının dəyərindən artıq yeni dəyər yaradır və həmin fərq kapital sahibinin mənfəətinin mühüm mənbələrindən birinə çevrilir.
Deməli, kapitalist istehsalında işçinin daha uzun müddət və daha intensiv işləməsi sahibkar üçün əlavə iqtisadi üstünlük yarada bilər. Bu isə əmək müddətinin artırılması, iş yükünün yüksəldilməsi və əmək məhsuldarlığının işçinin rifahından daha üstün tutulması təhlükəsini yaradır.
10–12 saatlıq iş günü nə deməkdir?
Məsələn, Bakıda tikinti sektorunda bəzi fəhlələrin 10–12 saat işləməsi, bəzən isə istirahət günlərinin faktiki olaraq məhdudlaşdırılması barədə müşahidələr səsləndirilir. Burada konkret müəssisə və işçinin vəziyyətindən asılı olaraq əmək şəraiti dəyişə bilər. Lakin belə halların özü mühüm bir sosial sual doğurur:
İnsan nə qədər müddət ərzində işləməlidir ki, qazanc əldə etməklə yanaşı, sağlamlığını, ailəsini, istirahətini və şəxsi həyatını da qoruya bilsin?
Tikinti kimi fiziki cəhətdən ağır sahələrdə bu sual daha da ciddi xarakter alır. Uzun iş saatları, ağır fiziki yük, yüksək iş tempi və kifayət qədər istirahətin olmaması işçinin sağlamlığına mənfi təsir göstərə bilər.
Sosialist mövqeyindən belə vəziyyət normal hesab edilə bilməz. Çünki iqtisadi inkişafın və tikinti bumunun arxasında insanın sağlamlığı və həyatı dayanır.
Yeni binalar tikilir, amma bu binaları tikən insanın öz həyatı dağılırsa, belə inkişafın sosial qiyməti nədir?
Mənfəət və insan arasında seçim
Kapitalist münasibətlərində sahibkarın əsas məqsədlərindən biri mənfəətin artırılmasıdır. Bu, kapitalın təbiətindən irəli gəlir. Rəqabət şəraitində sahibkar xərcləri azaltmağa, məhsuldarlığı artırmağa və daha çox gəlir əldə etməyə çalışır. Əməkhaqqı, iş vaxtı və əmək şəraiti də bu münasibətlər sisteminin mühüm elementlərinə çevrilir.
Sosialist mövqeyi isə başqa bir sualı önə çəkir: iqtisadiyyat insan üçündür, yoxsa insan iqtisadiyyat üçün?
Əgər iqtisadiyyatın əsas göstəricisi yalnız mənfəət, tikilən binaların sayı və kapitalın artımıdırsa, onda işçinin sosial vəziyyəti ikinci plana keçə bilər. Sosialist yanaşmada isə iqtisadi inkişafın qiymətləndirilməsində insanın rifahı, əmək şəraiti, istirahət hüququ, səhiyyə və təhsil imkanları da əsas meyarlar sırasında olmalıdır.
Sosializmdə səkkiz saatlıq iş gününün mənası
Sosialist sistemin müdafiə etdiyi səkkiz saatlıq iş günü yalnız inzibati bir norma kimi başa düşülməməlidir. Onun arxasında daha geniş sosial prinsip dayanır: əmək və istirahət arasında balans.
İşçi müəyyən edilmiş müddət ərzində işləyir, sonra isə öz ailəsinə, uşaqlarına, təhsilinə, mədəni inkişafına və ictimai fəaliyyətinə vaxt ayıra bilir.
Bu baxımdan istirahət sadəcə boş vaxt deyil. İstirahət insanın yenidən əmək qabiliyyətini bərpa etməsinin, sağlamlığını qorumasının və şəxsiyyət kimi inkişafının vacib şərtidir.
İnsan həftənin bütün günlərini işdə keçirirsə, onun ailə həyatı, ictimai fəaliyyəti və şəxsi inkişafı üçün nə qədər vaxt qalır?
Əməyin nəticəsinə sahib olmaq problemi
Sosialist tənqidin mühüm istiqamətlərindən biri də budur ki, istehsal vasitələri üzərində xüsusi mülkiyyət şəraitində istehsalın nəticələri ilə həmin nəticələri yaradan insanların münasibəti arasında ziddiyyət yarana bilər.
Fəhlə zavodda, fabrikdə, tikintidə və ya başqa istehsal sahəsində öz əməyini sərf edir. Lakin istehsal vasitələrinin sahibi başqa şəxsdir. İşçi istehsal prosesinin əsas iştirakçısı olsa da, yaradılan sərvətin bölüşdürülməsi üzərində onun təsiri məhdud qala bilər. Marksist yanaşma məhz bu ziddiyyəti kapitalist istehsal münasibətlərinin əsas problemlərindən biri kimi qiymətləndirir.
Sosializm isə istehsal vasitələrinin ictimai mülkiyyətə keçirilməsini və iqtisadiyyatın cəmiyyətin ümumi maraqlarına uyğun təşkil edilməsini müdafiə edir.
İşçinin hüququ yalnız əməkhaqqından ibarət deyil
Əmək hüququnu yalnız “maaş alırsa, deməli problem yoxdur” prinsipi ilə qiymətləndirmək düzgün deyil. İşçinin hüquqlarına ən azı aşağıdakılar daxildir:
normal və təhlükəsiz əmək şəraiti;
müəyyən edilmiş iş vaxtı;
istirahət və məzuniyyət hüququ;
əməyin ədalətli ödənilməsi;
əmək təhlükəsizliyinin təmin olunması;
sağlamlığın qorunması;
sosial təminat;
insan ləyaqətinə hörmət.
Sosialist mövqeyindən bu hüquqların müdafiəsi dövlətin və cəmiyyətin mühüm vəzifələrindən biri hesab olunur.
Kapitalist istismarı yalnız ağır iş demək deyil
“İstismar” anlayışını yalnız fəhlənin ağır fiziki əmək sərf etməsi kimi başa düşmək də doğru olmaz. Marksist nəzəriyyədə istismar daha dərin iqtisadi münasibəti ifadə edir.
Əsas məsələ işçinin yaratdığı yeni dəyər ilə onun əməkhaqqı arasında yaranan fərqdir.
Bu baxımdan işçinin 8, 10 və ya 12 saat işləməsi istismarın yalnız görünən tərəflərindən biri ola bilər. Əsas məsələ əməyin yaratdığı sərvətin necə bölüşdürülməsidir.
İşçinin əmək müddəti uzandıqca və əməyin intensivliyi artdıqca, onun yaratdığı əlavə dəyərin kapital tərəfindən mənimsənilməsi də arta bilər.
İnsan əməyinin gələcəyi necə olmalıdır?
Texnologiyanın inkişafı, avtomatlaşdırma və süni intellekt insan əməyinin xarakterini dəyişir. Lakin texnoloji inkişafın özü-özlüyündə sosial ədalət yaratması mümkün deyil.
Əgər texnologiya yalnız kapital sahibinin mənfəətini artırırsa, işçinin vəziyyəti mütləq yaxşılaşmaya bilər. Əksinə, iş yükünün artması, iş yerlərinin ixtisarı və əmək bazarında qeyri-sabitlik kimi problemlər yarana bilər.
Sosialist yanaşmanın qarşıya qoyduğu prinsip isə başqadır: texnologiya insanı daha çox işlətmək üçün deyil, insanı ağır və yorucu əməkdən azad etmək üçün istifadə edilməlidir.
Əgər maşın və texnologiya insanın məhsuldarlığını artırırsa, bunun nəticəsi yalnız sahibkarın gəlirinin artması olmamalıdır. İş vaxtının qısaldılması, əmək şəraitinin yaxşılaşdırılması və insanların asudə vaxtının artırılması da texnoloji tərəqqinin nəticəsi olmalıdır.
* * *
Sosializm və kapitalizm arasındakı əməyə münasibət fərqini yalnız “birində iş günü səkkiz saatdır, digərində isə daha çoxdur” formasında məhdudlaşdırmaq olmaz. Məsələnin kökündə insanın iqtisadi sistemdə tutduğu yer dayanır.
Kapitalist məntiqdə əmək əsasən bazar münasibətlərinin və kapitalın dövriyyəsinin tərkib hissəsidir. Sosialist məntiqdə isə iqtisadiyyatın məqsədi insanın və cəmiyyətin rifahıdır.
Bakı tikintilərində 10–12 saat işləyən fəhlənin timsalında bu sual xüsusilə kəskin səslənir: şəhərlər kimin əməyi ilə tikilir və həmin şəhərlərin qurucusu öz əməyinin nəticəsindən necə yararlanır?
İnsan əməyinin dəyəri yalnız onun neçə saat işləməsi ilə ölçülməməlidir. Onun sağlamlığı, ləyaqəti, ailəsi, istirahəti və gələcəyi də iqtisadi siyasətin mərkəzində dayanmalıdır.
Sosialist baxışın əsas ideyası məhz budur: əmək insanın istismarı vasitəsinə deyil, insanın azadlığına, inkişafına və layiqli həyatına xidmət etməlidir.
Çünki iqtisadiyyat insan üçün yaradılıbsa, onun ən böyük göstəricisi kapitalın nə qədər artması deyil, insanın necə yaşamasıdır.
Ədalət Abdinov
0 Комментарии