SSRİ-nin dağılması və tarixi zərurət məsələsi
1991-ci ildə Sovet İttifaqı dərin siyasi və iqtisadi böhran keçirirdi. M.S.Qorbaçov hakimiyyətinin beynəlxalq imperializmin təlimatları ilə həyata keçirdiyi yenidənqurma və iqtisadi islahatlar sistemi ölkədə böhranı daha da dərinləşdirmişdi. ABŞ və kollektiv Qərbin əvvəlcədən hazırladıqları plan əsasında mərkəzi hakimiyyətin nüfuzu zəifləmiş, ittifaq respublikaları arasında siyasi münasibətlər gərginləşmiş, milli hərəkatlar güclənmişdi.
SSRİ-nin dağılması əvvəlcədən müəyyən edilmiş plan və bunun nəticəsində qarşısıalınmaz proses olduğu sübut olunmuşdur. Baxmayaraq ki, 1991-ci ilin martında keçirilmiş ümumittifaq referendumunda səsvermədə iştirak edənlərin əksəriyyəti Sovet İttifaqının yenilənmiş federasiya şəklində saxlanmasını dəstəkləmişdi. Lakin ABŞ-ın siyasi texnologiya institutlarının təsiri altında sonrakı siyasi hadisələr, avqust çevrilişinə cəhd, respublika rəhbərliklərinin mövqeləri və mərkəzi hakimiyyətin iflası prosesin istiqamətini açıq-aşkar dəyişdirdi.
Deməli, SSRİ-nin dağılması ABŞ və kollektiv Qərbdə əvvəlcədən planı hazırlanmış ciddi struktur ziddiyyətlərinin, siyasi qərarların və hakimiyyət uğrunda mübarizənin nəticəsi idi. Onu yalnız ayrı-ayrı deputatların səsverməsi ilə izah etmək düzgün deyil.
Tarixi hadisələri ayrı-ayrı şəxslərin iradəsinə bağlamaq əvəzinə, onları doğuran maddi və siyasi şəraiti araşdırmaq lazımdır.
18 oktyabr səsverməsi: qəhrəmanlıq, siyasi mövqe və tarixi reallıq
1991-ci il oktyabrın 18-də Konstitusiya Aktının lehinə 258 deputat səs vermişdi. Ancaq burada mühüm bir məqamı dəqiqləşdirmək lazımdır: qalan deputatların hamısının aktın əleyhinə səs verdiyini söyləmək düzgün deyil. Tarixi məlumatlarda onların bir qisminin iclasda iştirak etmədiyi, digərlərinin isə əleyhinə mövqe tutduğu göstərilir.
Bu faktı nəzərə almaqla, həmin səsverməyə münasibətdə iki ifrat yanaşmanı tənqid etmək olar.
Birinci yanaşma müstəqillik aktının lehinə səs verən bütün deputatları müstəsna qəhrəmanlar kimi təqdim etməkdir. Belə təqdimat tarixi prosesi ayrı-ayrı şəxslərin iradəsinə endirir və müstəqilliyin bərpasını mümkün edən daha geniş siyasi şəraiti arxa plana keçirir.
İkinci yanaşma isə əleyhinə səs verən deputatları yalnız bu mövqelərinə görə satqın, xalq düşməni və ya dövlət müstəqilliyinin düşməni elan etməkdir. Belə hökm də tarixi hadisələrin mürəkkəbliyini nəzərə almır. Siyasi mövqeyin səbəbləri, həmin şəxslərin əvvəlki fəaliyyəti, irəli sürdükləri arqumentlər və konkret şəraitdə hansı alternativi müdafiə etdikləri araşdırılmadan qəti ittihamlar irəli sürmək elmi təhlil deyil.
Tarixə münasibət şəxslərin sonradan yaradılmış qəhrəmanlıq və ya xəyanət obrazları əsasında deyil, onların siyasi mövqelərinin ictimai məzmunu və tarixi nəticələri əsasında müəyyənləşdirilməlidir.
Bununla belə, əleyhinə səs verən hər bir deputatın mövqeyini avtomatik olaraq düzgün hesab etmək də olmaz. Eyni qayda lehinə səs verənlərə də aiddir. Hər iki tərəfin mövqeyi konkret tarixi faktlar əsasında qiymətləndirilməlidir.
Müstəqillik aktının lehinə səs vermək hansı sosial-iqtisadi nəticələri doğurdu?
Dövlət müstəqilliyi ilə sosial-iqtisadi azadlıq eyni anlayışlar deyil. Dövlət müstəqilliyi ölkənin siyasi suverenliyini, beynəlxalq münasibətlərdə müstəqil subyekt kimi çıxış etmək imkanını ifadə edir. Lakin bu, özlüyündə fəhlələrin, kəndlilərin və digər əməkçi təbəqələrin iqtisadi vəziyyətinin yaxşılaşmasına zəmanət vermir.
1991-ci ildə Azərbaycanın müstəqilliyinin bərpasından sonra ölkənin iqtisadi və siyasi sistemi köklü şəkildə dəyişdi. Sovet dövrünün planlı təsərrüfat münasibətlərindən bazar iqtisadiyyatına keçid baş verdi. Bu keçid özəlləşdirmə, istehsal əlaqələrinin pozulması, iş yerlərinin itirilməsi və sosial bərabərsizliyin artması kimi ciddi problemlərlə müşayiət olundu.
Bu nəticələri obyektiv araşdırmaq vacibdir. Çünki siyasi müstəqilliyin əldə edilməsi ilə yanaşı, istehsal vasitələrinə mülkiyyətin kimə məxsus olması, sərvətlərin necə bölüşdürülməsi və əməkçi insanların ictimai münasibətlərdə hansı mövqedə dayanması da əsas məsələlərdir.
Əgər dövlət müstəqilliyi əməkçi xalqın sosial müdafiəsinin zəifləməsi, ictimai mülkiyyətin böyük hissəsinin özəl kapitalın nəzarətinə keçməsi və sərvətlərin azsaylı təbəqələrin əlində cəmləşməsi ilə müşayiət olunursa, kommunistlər bu prosesləri tənqidi təhlil etməlidirlər.
Burada əsas fərq belədir: dövlət suverenliyini müdafiə etmək başqa, həmin dövlətin həyata keçirdiyi sosial-iqtisadi siyasəti qeyd-şərtsiz dəstəkləmək başqadır.
Bir kommunist Azərbaycanın dövlət müstəqilliyinə münasibətini ifadə edərkən ölkənin suverenliyini, xalqın öz müqəddəratını təyin etmək hüququnu müdafiə edə və eyni zamanda kapitalist münasibətlərinin yaratdığı sosial bərabərsizliyi tənqid edə bilər. Bu mövqelər arasında məntiqi ziddiyyət yoxdur.
Azərbaycan deputatlarının seçimi: fərdi iradə, yoxsa tarixi proses?
Mən xüsusilə qeyd etmək istəyirəm ki, SSRİ-nin dağılması şəraitində ayrı-ayrı deputatların səsverməsi Azərbaycanın müstəqilliyinin bərpasını müəyyən edən yeganə amil deyildi.
Bu fikrin mühüm tarixi əsası var. 1991-ci ilin payızında Sovet İttifaqının mərkəzi hakimiyyəti sürətlə zəifləyirdi, respublikaların siyasi rəhbərlikləri müstəqillik istiqamətində addımlar atırdılar. Azərbaycan Ali Soveti hələ 1991-ci il avqustun 30-da dövlət müstəqilliyinin bərpası haqqında Bəyannamə qəbul etmişdi. Oktyabrın 18-də qəbul edilən Konstitusiya Aktı isə bu istiqamətdə atılmış mühüm hüquqi addım idi.
Bilmək lazımdır ki, həmin deputatlar başqa cür səs versəydilər belə, Azərbaycanın eyni tarixdə, eyni hüquqi formada və eyni siyasi şərtlərlə müstəqil olacağı labüd idi. Əlbəttə, mən tarixi ehtimalı qəti fakt kimi təqdim etmək niyyətindən də uzağam.
Burada iki məsələni də fərqləndirmək lazımdır:
- Tarixi prosesin ümumi istiqaməti: SSRİ-nin dağılması və ittifaq respublikalarının suverenləşməsi.
- Konkret siyasi qərarın əhəmiyyəti: Azərbaycanın müstəqilliyinin hüquqi əsaslarının müəyyənləşdirilməsi və rəsmiləşdirilməsi.
Birinci proses ikinci qərarın qəbuluna güclü təsir göstərirdi, lakin bu, ikinci qərarın əhəmiyyətsiz olması demək deyil.
Dialektik materializm baxımından ayrı-ayrı şəxslərin fəaliyyəti tarixi şəraitdən asılıdır, amma şəxslərin və siyasi institutların qərarları da hadisələrin konkret gedişinə təsir göstərə bilər. Buna görə deputatların səsini nə tarixin yeganə hərəkətverici qüvvəsi, nə də tamamilə əhəmiyyətsiz hadisə hesab etmək düzgündür.
Kommunistlər üçün əsas meyar: xalqın maraqları
18 Oktyabrın qiymətləndirilməsində əsas diqqət simvolik qəhrəmanlıq mübahisələrinə deyil, tarixi prosesin ictimai məzmununa yönəldilməlidir. Bu baxımdan bir neçə prinsipial sual meydana çıxır:
1. SSRİ-nin dağılmasına hansı siyasi və iqtisadi ziddiyyətlər səbəb oldu?
2. İttifaq respublikalarının müstəqillik qazanması ilə bağlı müxtəlif ictimai-siyasi qüvvələr hansı məqsədləri güdürdülər?
3. Müstəqillikdən sonra Azərbaycanın təbii sərvətləri, istehsal vasitələri və milli sərvəti kimlərin nəzarətinə keçdi?
4. Yeni iqtisadi münasibətlər fəhlələrin, kəndlilərin və digər əməkçi təbəqələrin vəziyyətinə necə təsir etdi?
5. Dövlət suverenliyi ilə sosial ədalət, iqtisadi bərabərlik və əməkçilərin hüquqları arasında hansı münasibət mövcuddur?
Kommunistlərin tarixi vəzifəsi bu suallara faktlarla cavab verməkdir. Çünki tarixi hadisələrin mahiyyəti təkcə dövlətin hansı siyasi-hüquqi status əldə etməsi ilə deyil, həmin dəyişikliklərin cəmiyyətin sinfi quruluşuna və insanların həyatına təsiri ilə də müəyyənləşir.
Tarixi şəxsiyyətlərə münasibətdə ikili standartlara yol verməmək
Əgər 18 oktyabr 1991-ci ildə lehinə səs verənlər "istiqlalçı deputatlar” elan edilirsə, onların müstəqillikdən sonrakı siyasi fəaliyyətləri də eyni diqqətlə araşdırılmalıdır. Eyni zamanda, əleyhinə səs verən deputatların əvvəlki və sonrakı fəaliyyəti də obyektiv qiymətləndirilməlidir.
Məsələn, hansısa deputat aktın lehinə səs vermiş, lakin sonradan əməkçilərin hüquqlarını məhdudlaşdıran, ictimai sərvətlərin mənimsənilməsinə şərait yaradan və sosial bərabərsizliyi dərinləşdirən siyasəti müdafiə etmişdirsə, onun yalnız 18 oktyabr səsverməsindəki mövqeyinə əsasən bütövlükdə mütərəqqi siyasi xadim kimi təqdim edilməsi əsaslı olmaz.
Əksinə, aktın əleyhinə səs vermiş bir deputatın mövqeyini də yalnız həmin bir səsə görə bütün siyasi fəaliyyəti boyunca qiymətləndirmək düzgün deyil. Bunun üçün onun arqumentlərini, məqsədlərini və fəaliyyətinin real nəticələrini araşdırmaq lazımdır.
Bu, hər iki tərəfə eyni meyarın tətbiq edilməsi deməkdir. Tarixi ədalət ayrı-ayrı şəxsləri əvvəlcədən qəhrəman və ya düşmən elan etməkdən deyil, onların fəaliyyətini faktlar əsasında araşdırmaqdan başlayır.
* * *
18 Oktyabr — Müstəqilliyin Bərpası Gününün obyektiv qiymətləndirilməsi nə müstəqillik aktına səs verən deputatların hamısının qəhrəmanlaşdırılmasını, nə də ona qarşı çıxanların avtomatik şəkildə xalq düşməni elan edilməsini tələb edir.
Azərbaycanın müstəqilliyinin bərpası SSRİ-nin dərin böhranı, ittifaq respublikalarında gedən siyasi proseslər və Azərbaycanın öz daxilindəki ictimai-siyasi mübarizə şəraitində baş vermişdir. Konstitusiya Aktının qəbulu bu mürəkkəb tarixi prosesin mühüm hüquqi mərhələsi idi.
Bu hadisəyə kommunist münasibətinin əsasında tarixi materializm, sosial-iqtisadi münasibətlərin təhlili və əməkçi xalqın maraqları dayanmalıdır.
Müstəqillik aktına lehinə səs vermək insanı avtomatik qəhrəman etmədiyi kimi, əleyhinə səs vermək də onu avtomatik satqına çevirmir. Siyasi mövqe konkret tarixi şərait, məqsədlər və nəticələr əsasında qiymətləndirilməlidir.
Eyni zamanda, SSRİ-nin dağılmasının tarixi səbəblərini araşdırmaq, Azərbaycanın müstəqilliyinin bərpasının sosial-iqtisadi nəticələrini tənqid etmək və müstəqillik aktının qəbulunda iştirak edən şəxslərin rolunu şişirtməmək tamamilə legitim elmi və siyasi yanaşmadır.
Tarixdən dərs çıxarmaq üçün onun qəhrəmanlarını süni şəkildə yaratmağa və ya siyasi rəqiblərini əsassız ittiham etməyə ehtiyac yoxdur. Tarixi hadisələri onların real səbəbləri, ictimai məzmunu və nəticələri əsasında anlamaq kifayətdir.
Ədalət Abdinov
0 Комментарии