Sovet milisi ilə kapitalist ölkələrində fəaliyyət göstərən polis orqanları arasındakı fərq yalnız adlarda, geyim formasında, rütbələrdə və ya idarəetmə üsullarında deyildi. Bu fərqlər, ilk növbədə, dövlətin ictimai-siyasi quruluşundan, mülkiyyət münasibətlərindən, hakimiyyətin xarakterindən və hüquq-mühafizə orqanlarının qarşısında qoyulan vəzifələrdən irəli gəlirdi.
Bu mövzuya tarixi, siyasi, hüquqi və sosial baxımdan yanaşmaq lazımdır. Çünki sovet milisini yalnız ideallaşdırmaq, kapitalist ölkələrinin polis sistemini isə vahid mənfi model kimi təqdim etmək tarixi reallığı tam əks etdirməz. Eyni zamanda, hər iki sistemin hüquq-mühafizə orqanlarının hansı sosial və siyasi mühitdə fəaliyyət göstərdiyini nəzərə almadan onların mahiyyətini anlamaq mümkün deyil.
Sovet milisinin ideoloji və sosial mahiyyəti
Sovet milisi 1917-ci il Oktyabr inqilabından sonra çar Rusiyasının polis sisteminin əvəzinə yaradılmış yeni hüquq-mühafizə qurumu idi. Onun yaradılmasının ideoloji əsaslarından biri köhnə dövlət aparatının ləğvi və yeni fəhlə-kəndli dövlətinə xidmət edən hüquq-mühafizə sisteminin formalaşdırılması idi.
Sovet ideologiyasına görə, milis xalqın, zəhmətkeşlərin və sosialist dövlətinin təhlükəsizliyini qoruyan orqan hesab edilirdi.
Bu yanaşmada bir neçə əsas prinsip vardı:
Xalqa xidmət: Milis əməkçilərin, vətəndaşların və ictimai asayişin müdafiəçisi kimi təqdim olunurdu;
Sosialist mülkiyyətinin qorunması: Dövlət və ictimai mülkiyyətin talanması, mənimsənilməsi və dağıdılması cinayət hesab edilirdi;
İctimai təhlükəsizlik: Cinayətkarlıqla, xuliqanlıqla, oğurluqla və digər hüquq pozuntuları ilə mübarizə aparılırdı;
Profilaktik fəaliyyət: Cinayət baş verdikdən sonra onu araşdırmaqla yanaşı, cinayətlərin qarşısının alınmasına da əhəmiyyət verilirdi;
Sosial intizam: İctimai qaydanın və qanunların qorunması dövlətin mühüm vəzifələrindən sayılırdı.
Sovet milisinin nəzəri ideyası belə bir müddəaya əsaslanırdı: milis xalqdan ayrı, xalqa qarşı duran qüvvə deyil, xalqın içindən çıxan və onun təhlükəsizliyinə xidmət edən qurum olmalıdır.
Lakin nəzəri idealla praktik fəaliyyət həmişə üst-üstə düşmürdü. Xüsusilə siyasi nəzarətin güclü olduğu dövrlərdə milis orqanlarının fəaliyyəti dövlətin siyasi maraqları ilə də əlaqələnirdi.
Kapitalist sistemində polisin sosial-siyasi mahiyyəti
Kapitalist cəmiyyətlərində polis, bir qayda olaraq, dövlətin hüquq-mühafizə sisteminin tərkib hissəsidir. Onun əsas hüquqi vəzifələri ictimai asayişi qorumaq, cinayətlərin qarşısını almaq, vətəndaşların təhlükəsizliyini təmin etmək və qanunların icrasına nəzarət etməkdir.
Lakin kapitalist sisteminin özünəməxsus iqtisadi və sosial quruluşu polisin fəaliyyətinə də təsir göstərir.
Burada əsas xüsusiyyətlər bunlardır:
Şəxsi mülkiyyətin qorunması: Kapitalist iqtisadiyyatında xüsusi mülkiyyət əsas iqtisadi münasibətlərdən biridir. Polis mülkiyyət hüququnun, sahibkarlıq fəaliyyətinin və kommersiya obyektlərinin təhlükəsizliyinin təmin olunmasında mühüm rol oynayır;
İqtisadi münasibətlərin sabitliyi: İstehsal, ticarət, maliyyə və əmək münasibətlərinin hüquqi çərçivədə davam etməsi üçün ictimai sabitliyin qorunması vacibdir;
İctimai etirazların idarə olunması: Tətillər, nümayişlər, kütləvi etirazlar və digər ictimai aksiyalar zamanı polis ictimai qaydanı qorumaqla yanaşı, qanunla müəyyən edilmiş məhdudiyyətlərin icrasını da təmin edir;
Dövlət hakimiyyətinin qorunması: Polis konstitusion quruluşun, dövlət institutlarının və qanuni hakimiyyət orqanlarının təhlükəsizliyini təmin edir;
Özəl təhlükəsizlik sektoru: Bir çox kapitalist ölkəsində dövlət polisindən əlavə, özəl mühafizə şirkətləri də fəaliyyət göstərir. Bu şirkətlər əsasən müqavilə əsasında müəssisələrin, biznes mərkəzlərinin və şəxsi obyektlərin təhlükəsizliyini qoruyurlar.
Burada marksist siyasi-iqtisadi yanaşmanın xüsusi bir tezisi də mövcuddur: kapitalist dövlətində hüquq-mühafizə sistemi mövcud mülkiyyət münasibətlərinin və hakim sosial-iqtisadi quruluşun qorunmasına xidmət edir.
Bu yanaşma polis tarixini sinfi münasibətlər kontekstində araşdıran bir sıra alimlərin əsərlərində də öz əksini tapır. Bununla belə, həmin nəzəriyyə bütün polis əməkdaşlarının və bütün polis əməliyyatlarının yalnız varlı təbəqənin maraqlarına xidmət etdiyini sübut etmir.
İki sistem arasındakı əsas fərqlərdən danışarkən burada bir mühüm məqamı qeyd etmək lazımdır: kapitalist ölkələrinin hamısında polis eyni qaydada təşkil olunmayıb. Məsələn, ABŞ-da polis idarələrinin böyük hissəsi yerli və ştat səviyyəsində fəaliyyət göstərir, Fransada isə polis sistemi daha mərkəzləşdirilmiş quruluşa malikdir.
Ona görə də kapitalist polisinin vahid idarəçilik modelindən danışmaq düzgün olmaz.
Fəhlə sinfinə münasibət və əmək münaqişələri
Bu iki sistemin müqayisəsində ən çox müzakirə doğuran məsələlərdən biri fəhlə sinfinin hüquqlarına və əmək münaqişələrinə münasibətdir.
Sovet sistemində:
Sovet dövlətinin rəsmi ideologiyasına görə, fəhlə sinfi hakim sinif hesab edilirdi. Dövlət fəhlə və kəndlilərin siyasi hakimiyyətinin ifadəsi kimi təqdim olunurdu. Buna görə də milisin fəhlələrə qarşı deyil, onların maraqlarını qorumaq üçün fəaliyyət göstərməsi ideoloji prinsip sayılırdı.
Lakin praktikada vəziyyət daha mürəkkəb idi. İstehsalat intizamının pozulması, əmək münaqişələri, qeyri-qanuni hesab edilən tətillər və ictimai narazılıqlar zamanı milis dövlətin müəyyən etdiyi qaydaları tətbiq edirdi. Sovet dövlətində müstəqil həmkarlar ittifaqlarının və sərbəst siyasi təşkilatlanmanın məhdud olması da bu münasibətlərə təsir göstərirdi.
Kapitalist sistemində:
Fəhlə ilə işəgötürən arasında əmək münasibətləri mülkiyyət və əmək müqavilələri əsasında qurulur. Tətillər və nümayişlər qanunla qoruna bilər, lakin onların keçirilməsi və polis tərəfindən idarə olunması ölkənin qanunvericiliyindən asılıdır.
Kapitalist ölkələrinin tarixində polis qüvvələrinin fəhlə tətillərinin dağıdılmasında və əmək etirazlarının yatırılmasında istifadə edildiyi çoxsaylı hallar mövcuddur. ABŞ-da XIX–XX əsrlərin sənaye münaqişələri bu baxımdan mühüm tarixi nümunələrdir.
Bu məsələ marksist təhlildə belə izah olunur: dövlətin hüquq-mühafizə aparatı yalnız cinayətkarlıqla mübarizə aparmır, eyni zamanda mövcud iqtisadi münasibətlərin davamlılığını da təmin edir.
Milis və polisin xalqa münasibəti
Bu məsələ hər iki sistemin ictimai mahiyyətini anlamaq baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Sovet milisinin rəsmi şüar və ideoloji məzmununda xalqla sıx əlaqə, vətəndaşlara kömək, ictimai təhlükəsizlik və cinayətlərin profilaktikası əsas yer tuturdu.
Bununla yanaşı, sovet milisinin fəaliyyətində bürokratikləşmə, vətəndaşlarla kobud rəftar, korrupsiya və vəzifə səlahiyyətlərindən sui-istifadə kimi problemlər də mövcud idi. Tarixçi Louise Shelley sovet milisinin inkişafını araşdırarkən onun partiya və dövlətlə münasibətlərinin, həmçinin cəmiyyətə müdaxilə imkanlarının müxtəlif dövrlərdə dəyişdiyini göstərir.
Kapitalist ölkələrində isə polis-vətəndaş münasibətləri qanunun aliliyi, vətəndaş hüquqları və ictimai hesabatlılıq mexanizmləri ilə tənzimlənə bilər. Lakin burada da polis zorakılığı, ayrı-seçkilik, korrupsiya və sosial bərabərsizlikdən qaynaqlanan problemlər mövcuddur.
BMT Baş Assambleyasının 17 dekabr 1979-cu il tarixli 34/169 saylı qətnaməsi ilə qəbul edilmiş Hüquq-mühafizə orqanlarının davranış kodeksi bu məsələdə mühüm beynəlxalq standart müəyyən edir. Sənəd polis əməkdaşlarının cəmiyyətə xidmət etməsini, insan ləyaqətinə və hüquqlarına hörmət etməsini, gücdən isə yalnız zəruri hallarda istifadə etməsini tələb edir.
Siyasi təhlükəsizlik: milis, polis və xüsusi xidmət orqanları
Bu məsələdə vacib bir fərqləndirmə aparılmalıdır.
Sovet İttifaqında adi milis ilə Dövlət Təhlükəsizlik Komitəsi (KQB) eyni qurum deyildi. Milis əsasən ictimai asayiş, cinayətkarlıqla mübarizə və ümumi hüquq-mühafizə funksiyalarını yerinə yetirirdi. KQB isə dövlət təhlükəsizliyi, əks-kəşfiyyat, xarici kəşfiyyat və siyasi təhlükəsizlik məsələləri ilə məşğul olurdu.
Kapitalist ölkələrində də polis ilə xüsusi xidmət orqanları arasında oxşar institusional bölgü mövcuddur. Məsələn, ABŞ-da Federal Təhqiqatlar Bürosu (FBI) həm federal cinayətlərin araşdırılması, həm də daxili təhlükəsizlik sahəsində fəaliyyət göstərir.
Deməli, sovet milisinin bütün siyasi repressiyalara görə məsuliyyət daşıdığını söyləmək düzgün deyil. Bununla belə, sovet dövlət aparatının ümumi siyasi nəzarət sistemində milisin də müəyyən funksiyaları vardı.
Ən mühüm fərq: dövlətin sosial-iqtisadi xarakteri
Məsələnin marksist siyasi-iqtisadi təhlilində əsas fərq məhz buradadır.
Sovet sosialist modeli:
İstehsal vasitələrinin əsas hissəsi dövlət və ictimai mülkiyyətdə idi;
Dövlət özünü fəhlə və kəndlilərin hakimiyyətinin təmsilçisi kimi təqdim edirdi;
Milis sosialist mülkiyyətini və ictimai qaydanı qoruyurdu;
Kapitalist iqtisadi modeli:
İstehsal vasitələrinin mühüm hissəsi xüsusi mülkiyyətdədir;
İqtisadi münasibətlər bazar və kapitalın fəaliyyəti əsasında qurulur;
Polis şəxsi mülkiyyət, ictimai təhlükəsizlik və mövcud hüquqi-iqtisadi münasibətləri qoruyur.
Burada nəzəri baxımdan mühüm bir sual meydana çıxır: dövlətin iqtisadi əsasları dəyişdikdə onun hüquq-mühafizə orqanlarının sosial funksiyaları da dəyişirmi?
Marksist nəzəriyyəyə görə, bəli. Çünki dövlətin siyasi və hüquqi institutları cəmiyyətin iqtisadi münasibətlərindən təcrid olunmuş şəkildə fəaliyyət göstərmir.
Ancaq bu, polis və milisin gündəlik işinin yalnız sinfi maraqlarla müəyyən edilməsi demək deyil. Hər iki qurum cinayətlərin qarşısının alınması, insanların həyatının qorunması və ictimai təhlükəsizliyin təmin olunması kimi ümumi funksiyalara malikdir.
Tarixi müqayisədən çıxan nəticələr
Sovet milisi ilə kapitalist ölkələrinin polisi arasındakı fərqləri beş əsas istiqamətdə ümumiləşdirmək mümkündür:
1. İdeoloji fərq: Sovet milisi sosialist dövlətinin, kapitalist ölkələrinin polisi isə müvafiq dövlətin konstitusion və hüquqi quruluşunun tərkib hissəsi idi.
2. Mülkiyyət fərqi: Sovet milisi dövlət və ictimai mülkiyyəti, kapitalist polisi isə dövlət, ictimai və xüsusi mülkiyyəti qoruyurdu.
3. Siyasi fərq: Sovet milisi vahid partiya-dövlət sistemində fəaliyyət göstərirdi. Kapitalist ölkələrində isə polis müxtəlif siyasi və hüquqi nəzarət mexanizmlərinə tabe ola bilərdi.
4. Əmək münasibətləri fərqi: Sovet sistemində fəhlə sinfi hakimiyyətin ideoloji təməli hesab edilirdi. Kapitalist sistemində isə işçi və sahibkar arasında mülkiyyət və əmək münasibətləri mövcuddur. Bununla belə, hər iki sistemdə polis əmək münaqişələrinə müdaxilə edə bilərdi.
5. İctimai hesabatlılıq fərqi: Hər iki sistemdə hüquqi nəzarət mexanizmləri mövcud olsa da, onların müstəqillik səviyyəsi, siyasi hakimiyyətdən asılılığı və vətəndaşların şikayət imkanları fərqlənirdi.
* * *
Sovet milisi ilə kapitalist polisinin müqayisəsində ən mühüm məsələ onların hansı dövlətin və hansı ictimai-iqtisadi sistemin daxilində fəaliyyət göstərməsidir.
Sovet milisinin ideoloji əsasını sosialist mülkiyyətinin, ictimai asayişin və əməkçi insanların hüquqlarının müdafiəsi təşkil edirdi. Kapitalist polisinin hüquqi əsasını isə ictimai təhlükəsizliyin, mülkiyyət hüququnun, qanunçuluğun və dövlət institutlarının qorunması təşkil edir.
Lakin nəzəri prinsiplərlə real fəaliyyət arasında fərq ola bilər. Sovet milisinin xalqın müdafiəçisi olması ideoloji prinsip kimi bəyan edilsə də, onun praktiki fəaliyyətində dövlətin siyasi maraqları da mühüm yer tuturdu. Eyni şəkildə, kapitalist ölkələrində polisin vətəndaş hüquqlarını qoruması hüquqi prinsip olsa da, bəzi tarixi və müasir hallarda bu orqanların sosial etirazlara və əmək münaqişələrinə müdaxiləsi mübahisələrə səbəb olur.
Əslində, hüquq-mühafizə orqanlarının mahiyyətini müəyyən edən əsas meyar onların hansı adla adlandırılması deyil, kimə xidmət etməsi, kimin hüquqlarını qoruması, qanun qarşısında nə dərəcədə məsuliyyət daşıması və vətəndaşların həmin orqanların fəaliyyətinə nəzarət etmək imkanlarının nə qədər real olmasıdır.
Ədalət Abdinov
0 Комментарии