SSRİ-nin dağılması dövründə Boris Yeltsin ilə Heydər Əliyev arasında münasibətlər mürəkkəb və birbaşa şəxsi düşmənçilikdən çox, siyasi mövqelərin fərqliliyi və dövrün ziddiyyətləri ilə bağlı idi. Yeltsinin Əliyevə “əleyhdar” kimi görünməsinin əsas səbəblərini belə izah etmək olar:
Heydər Əliyev uzun illər SSRİ rəhbərliyində (Siyasi Büro üzvü kimi) yüksək mövqe tutmuşdu və sistemin içindən gəlirdi. Boris Yeltsin isə 1980-ci illərin sonlarında mərkəzi sovet hakimiyyətinə qarşı çıxan, radikal islahatçı və anti-kommunist xəttin liderlərindən biri idi. Bu səbəbdən Yeltsin üçün Əliyev “köhnə sistemin nümayəndəsi” kimi qəbul edilirdi. Yəni SSRİ rəhbərliyinə münasibətdə fərqli mövqelər özünü göstərirdi.
1990-cı ilin “Qanlı Yanvar” hadisələrindən sonra Heydər Əliyev Moskvada SSRİ rəhbərliyini açıq tənqid etdi və cinayətkarların cəzalandırılmasını tələb etdi. Yeltsin də mərkəzi hakimiyyətə qarşı idi, amma o, Rusiyanın maraqlarını ön plana çəkirdi, İttifaq respublikalarındakı qanlı hadisələr onu maraqlandırmırdı. Lakin Əliyevin müstəqil siyasi xətti Yeltsin üçün nəzarətdən kənar bir faktor idi. Bu. 1990–1991-ci illərin siyasi qarşıdurmasının əsas məqamlarından biridir.
SSRİ dağıldıqdan sonra əsas məsələ Qafqazda təsir uğrunda mübarizə idi. Yeltsin dövründə Rusiya regionda təsirini saxlamaq istəyirdi. Heydər Əliyev isə 1993-cü ildə hakimiyyətə qayıtdıqdan sonra Rusiya, Qərb, Türkiyə arasında balanslaşdırılmış və müstəqil siyasət yürüdürdü.
1994-cü ildə Azərbaycan Qərb şirkətləri ilə "Əsrin müqaviləsi" adlı böyük neft müqaviləsi imzaladı. Bu addım Rusiyada birmənalı qarşılanmadı, çünki Qərbin regiona daxil olması güclənirdi və
Azərbaycanın müstəqil kursu möhkəmlənirdi. Buna baxmayaraq, Əliyev Rusiya ilə münasibətləri pozmadı balans siyasəti apardı
Onu da qeyd edim ki, 1993-cü ildə Heydər Əliyev Azərbaycanda hakimiyyətə qayıtdıqdan sonra ölkə ağır vəziyyətdə idi (daxili siyasi böhran, Qarabağ müharibəsi). Bu şəraitdə o, Rusiya ilə münasibətləri tam korlamaq istəmirdi. Yeltsin də Azərbaycanı itirmək istəmirdi, çünki region strateji əhəmiyyət daşıyırdı. Nəticədə tərəflər arasında ehtiyatlı, amma zəruri dialoq başladı.
Azərbaycan Müstəqil Dövlətlər Birliyinə (MDB) daxil oldu. Əliyev bu qurumu Rusiya ilə münasibətləri balanslaşdırmaq üçün platforma kimi istifadə edirdi. Yeltsin isə MDB-ni keçmiş SSRİ məkanında təsir aləti kimi görürdü. Bu, münasibətləri sabit saxlayan əsas mexanizmlərdən biri oldu.
Azərbaycanın regional maraqları və Qafqaz siyasəti Yeltsinin komandasında bəzən narazılıq yaradırdı, çünki: Azərbaycan tam Rusiyanın orbitinə daxil olmurdu; Enerji siyasətində Qərblə əməkdaşlıq güclənirdi.
1990-cı illərin əvvəllərində Rusiya daxilində müxtəlif dairələr Ermənistanı daha çox dəstəkləyirdi. Əliyev isə Azərbaycanın maraqlarını müdafiə edən sərt mövqe tuturdu. Bu da Qarabağ münaqişəsi kontekstində Yeltsin hakimiyyəti ilə dolayı gərginlik yaradırdı.
Qeyd etmək lazımdır ki, Qarabağ münaqişəsində Rusiya rəsmi olaraq vasitəçi kimi çıxış edirdi. Amma Rusiya daxilində bəzi hərbi və siyasi dairələr Ermənistanı dəstəkləyirdi. Buna baxmayaraq, Əliyev Yeltsinlə münasibətləri kəskinləşdirmədi. Diplomatik kanalları açıq saxladı
1994-cü ildə atəşkəsin əldə olunmasında Rusiya mühüm rol oynadı — bu da tərəflərin əməkdaşlıq edə bildiyini göstərir.
1996–1999-cu illərdə Əliyev və Yeltsin arasında rəsmi görüşlər davam etdi. İqtisadi və siyasi əlaqələr normallaşdı, açıq qarşıdurma müşahidə olunmadı. Artıq sabitlənən münasibətlər emosional yox, tam praqmatik və dövlət maraqlarına əsaslanan idi.
Onların şəxsi ünsiyyət tərzindən danışsaq, maraqlı tərəf odur ki, Yeltsin daha emosional və spontan siyasətçi idi. Əliyev isə çox soyuqqanlı, hesablanmış və diplomatik idi. Görüşlərdə açıq konfliktlərdən qaçılırdı, amma hər iki tərəf öz maraqlarını sərt müdafiə edirdi.
Onların münasibətlərini belə xarakterizə etmək olar: yaxın müttəfiq deyildilər, düşmən də deyildilər. Qarşılıqlı maraqlara əsaslanan soyuq, amma zəruri tərəfdaşlıq var idi
Əslində Yeltsin ilə Əliyev arasında qeyd etdiyim kimi açıq, şəxsi düşmənçilik faktı yoxdur. Münasibətlər daha çox pragmatik və dəyişkən idi. Hətta sonrakı illərdə Əliyev və Yeltsin arasında müəyyən əməkdaşlıq və diplomatik münasibətlər də quruldu. Bu iki liderin münasibəti dostluq yox, qarşılıqlı maraqların idarə olunması idi.
Boris Yeltsinin Heydər Əliyevə “əleyhdar” olması daha çox belə izah olunur: ideoloji fərqlər (köhnə sistem və s. yeni Rusiya siyasəti); geosiyasi maraqlar (Qafqazda təsir uğrunda rəqabət); Azərbaycanın müstəqil kursu. Yəni bu, şəxsi antipatiyadan çox böyük siyasətin toqquşması idi.
Heydər Əliyev-Boris Yeltsin münasibətləri başlanğıcda ehtiyatlı və gərgin, sonra balanslı və praqmatik, sonda isə sabit əməkdaşlıq səviyyəsinə keçdi. Ən vacib məqam odur ki, bu münasibətlər şəxsi simpatiyadan yox, geosiyasi reallıqlardan və dövlət maraqlarından doğurdu.
Ədalət Abdinov
.jpg)
0 Комментарии