Sovet İttifaqının (SSRİ) dağılması XX əsrin sonunun ən mühüm geosiyasi hadisələrindən biri idi. Bu prosesdə ittifaq respublikalarının rəhbərlərinin mövqeyi və fəaliyyəti həlledici rol oynadı. Bu kontekstdə Qazaxıstan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin birinci katibi və sonradan müstəqil Qazaxıstanın ilk prezidenti olmuş Nursultan Nazarbayev xüsusi diqqətə layiq fiqurlardan biridir.Nursultan Nazarbayev sovet nomenklaturasının tipik nümayəndələrindən biri kimi yüksəlmişdir. 1989-cu ildə Qazaxıstan KP MK-nın birinci katibi seçilərək respublikanın faktiki rəhbərinə çevrilmişdir. O dövrdə SSRİ artıq dərin siyasi və iqtisadi böhran yaşayırdı.
ABŞ və Qərb dairələrindən xüsusi təlimat almış satqın M.S.Qorbaçov tərəfindən həyata keçirilən “Yenidənqurma” və “Aşkarlıq” siyasəti mərkəzi hakimiyyəti zəiflədir, respublikalarda isə milli və siyasi prosesləri gücləndirirdi.
Nazarbayev SSRİ-nin tam dağılmasının tərəfdarı deyildi. O, daha çox yenilənmiş, federativ əsasda qurulmuş ittifaqın saxlanmasını müdafiə edirdi.
1991-ci ildə hazırlanmış Yeni İttifaq Müqaviləsi layihəsi çərçivəsində Nazarbayev SSRİ-ni daha zəif mərkəzləşdirilmiş, lakin vahid iqtisadi və siyasi məkan kimi qorumağa çalışırdı. Bu, onun daha praqmatik və tədrici transformasiya tərəfdarı olduğunu göstərir.
1991-ci ilin avqustunda baş vermiş Avqust çevrilişi SSRİ-nin taleyində dönüş nöqtəsi oldu. Çevriliş cəhdi mərkəzi hakimiyyətin tam zəiflədiyini nümayiş etdirdi.
Nazarbayev bu hadisələr zamanı açıq şəkildə çevrilişi dəstəkləmədi, lakin eyni zamanda radikal şəkildə müstəqillik tərəfdarı kimi də çıxış etmədi. Onun mövqeyi ehtiyatlı və balanslı idi.
1991-ci ilin dekabrında Belovejsk saziş imzalandıqdan sonra SSRİ faktiki olaraq mövcudluğunu dayandırdı. Bu saziş Boris Yeltsin, Leonid Kravçuk və Stanislav Şuşkeiviç tərəfindən imzalanmışdı.
Nazarbayev ilkin mərhələdə bu prosesdə birbaşa iştirak etməmişdi, lakin sonradan yaranan vəziyyəti qəbul edərək müstəqil Qazaxıstanın qurulmasına yönəldi.
1991-ci il 16 dekabrda Qazaxıstan öz müstəqilliyini elan etdi. Bundan sonra Nazarbayev ölkənin ilk prezidenti oldu və uzun müddət hakimiyyətdə qaldı.
Onun siyasəti SSRİ-dən miras qalmış iqtisadi sistemin transformasiyası, sabitliyin qorunması və çoxvektorlu xarici siyasət kursunun qurulması ilə xarakterizə olunur.
Nursultan Nazarbayevin SSRİ-nin dağılmasındakı rolu ziddiyyətli və çoxşaxəlidir. O, SSRİ-nin saxlanılmasının tərəfdarı idi, lakin onun dağılmasına aktiv müqavimət göstərmədi. Radikal separatizm mövqeyi tutmadı, daha çox praqmatik yanaşma nümayiş etdirdi.
Hadisələrin gedişinə uyğun olaraq tez adaptasiya oldu və müstəqil dövlət quruculuğuna keçdi
Bu baxımdan Nazarbayevi SSRİ-nin dağılmasının əsas təşəbbüskarlarından biri deyil, daha çox bu prosesə uyğunlaşan və ondan siyasi kapital yaradan lider kimi qiymətləndirmək mümkündür.
Ədalət Abdinov
0 Комментарии