Lerik rayonunun qoynunda, dumanların sükutla yerə endiyi, meşələrin nəfəs aldığı bir məkan var – Kələxan kəndi. Bu kəndin sinəsində isə əsrlərin sirrini qoruyan, küləklə danışan bir zirvə ucalır: Qala dağı.
Qala dağının adı belə ehtimal edilir ki, onun zirvəsinin və qayalıqlarının qala divarlarını xatırlatması ilə bağlıdır. Yerli əhali arasında dolaşan rəvayətlərə görə, qədim dövrlərdə bu yüksəklik strateji müşahidə məntəqəsi kimi istifadə olunub. Dağın yerləşdiyi mövqe ətraf əraziləri nəzarətdə saxlamaq üçün əlverişli olub.
Bəzi ehtimallara görə, bu dağ Talış bölgəsinin tarixi prosesləri ilə sıx bağlıdır və burada müdafiə xarakterli tikililərin mövcudluğu istisna edilmir. Lakin Qala dağında konkret arxeoloji qazıntılar geniş aparılmadığı üçün bu fikirlər daha çox ehtimal və folklor xarakteri daşıyır.
Bununla yanaşı, dağ əsrlər boyu yerli əhali üçün həm sığınacaq, həm də təbii orientir rolunu oynayıb. Xüsusilə çətin dövrlərdə – müharibə və ya basqınlar zamanı insanların belə yüksəkliklərə çəkilməsi bölgə tarixində geniş yayılmış bir hal olub.
Qala dağı yalnız coğrafi yüksəklik deyil; o, zamanın yaddaşı, təbiətin daşlaşmış nəğməsidir. Onun sıldırım qayaları sanki qədim qalaların divarlarını xatırladır – elə bil bir zamanlar burada gözəgörünməz bir səltənət qurulmuş, sonra isə küləklərin ixtiyarına buraxılmışdır. Dağın zirvəsinə qalxdıqca insan yalnız hündürlüyə yox, həm də öz daxilinə yüksəlir.
Səhərlər Qala dağının üzərinə çökən duman, onu sirli bir nağıl qəhrəmanına çevirir. Günəşin ilk şüaları bu dumanı yarıb keçəndə dağın sinəsi qızılı işıqla boyanır. O an sanki təbiət öz gizli pərdəsini aralayır və seyr edənlərə bir anlıq əbədiyyət hissi bəxş edir. Axşamlar isə dağın sükutu daha da dərinləşir; küləyin pıçıltısı, yarpaqların xışıltısı ilə qarışaraq insanı düşüncələrə qərq edir.
Qala dağının hər bir daşı hekayə danışır – əsrlərin yorğunluğunu, yağışların nəğməsini, quşların köçünü. Yazda dağın ətəkləri çiçəklərlə bəzənir, yayda yaşıllığın min bir çaları göz oxşayır, payızda isə sarı və qırmızı rənglər təbiətin ən incə tablosunu yaradır. Qış gələndə isə Qala dağı ağ libasa bürünərək sanki öz sükutuna çəkilir.
Bu dağ, kənd sakinləri üçün sadəcə bir təbiət abidəsi deyil. O, xatirələrin, əfsanələrin və gündəlik həyatın ayrılmaz hissəsidir. Uşaqlar onun ətəyində böyüyür, yaşlılar isə onun kölgəsində keçmişi xatırlayır. Hər daşında bir addım izi, hər cığırında bir həyat hekayəsi gizlənir.
Qala dağı hazırda əsasən təbii landşaft və yerli əhəmiyyətli coğrafi obyekt kimi tanınır. Azərbaycan Respublikasında bir sıra dağlar və təbiət abidələri rəsmi olaraq qorunan ərazilər siyahısına daxil edilsə də, Qala dağı barədə ayrıca, konkret və geniş tanınmış xüsusi dövlət qərarı (məsələn, milli park və ya dövlət qoruğu statusu verilməsi) barədə açıq və geniş yayılmış rəsmi məlumat məhduddur.
Bununla belə, Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabineti tərəfindən qəbul olunmuş qərarlarla ölkə üzrə bir çox təbiət abidələri qoruma altına alınmışdır və Lerik rayonunun təbii landşaftları da ümumi ekoloji siyasət çərçivəsində mühafizə olunur. Bu baxımdan Qala dağı da dolayısı ilə ekoloji qoruma və təbii irsin saxlanılması siyasətinin təsiri altındadır.
Qala dağı insanı dinləməyi öyrədir – küləyin səsini, torpağın nəfəsini, ürəyin ritmini. Bəlkə də buna görə ora gedən hər kəs geri qayıdarkən özü ilə yalnız xatirələr yox, həm də bir parça sükut və daxili rahatlıq gətirir.
Qala dağının tarixi daha çox xalq yaddaşı və coğrafi əhəmiyyəti ilə bağlıdır. Onun haqqında elmi-arxeoloji tədqiqatların azlığı səbəbindən məlumatlar məhdud olsa da, bu dağ bölgənin qədim həyat tərzinin və təbii müdafiə sistemlərinin bir parçası kimi qiymətləndirilir.
Beləliklə, Qala dağı yalnız bir dağ deyil; o, təbiətin poeziyası, zamanın hekayəsi və insan ruhunun sığınacağıdır.
Ədalət Abdinov,
Kələxan- Bakı
0 Комментарии