Leonid İliç Brejnev SSRİ tarixində həm ən uzunmüddətli, həm də ən çox mübahisə doğuran rəhbərlərdən biridir. Onun 1964–1982-ci illər arasında Sovet İttifaqına rəhbərliyi “sabitlik dövrü” kimi təqdim edilsə də, xüsusilə son illərində dövlət idarəçiliyinin keyfiyyəti, liderlik mexanizmlərinin iflici və siyasi sistemin durğunlaşması ciddi tənqidlərə səbəb olmuşdur. Brejnevin həyatının son mərhələsi SSRİ-nin ümumi struktur problemlərini açıq şəkildə üzə çıxaran bir dövr kimi tarixdə qalmışdır.
Brejnev dövrünün ümumi xarakteri
Brejnev hakimiyyətə 1964-cü ildə Nikita Xruşşovun devrilməsindən sonra gəlmişdi. İlk illərdə onun rəhbərliyi nisbətən praqmatik və balanslı hesab olunurdu. Bu dövr idarəetmədə sabitlik, partiya aparatının güclənməsi, sosial təminatın müəyyən dərəcədə genişlənməsi və hərbi-sənaye kompleksinin inkişafı ilə xarakterizə edilirdi.
Lakin bu “sabitlik” zamanla dəyişərək durğunluğa (rus tarixşünaslığında “zastoy”) çevrildi. İqtisadi islahatların dayandırılması, mərkəzləşmiş planlaşdırmanın sərtləşməsi və innovasiyaların zəifləməsi SSRİ-nin inkişaf dinamikasını zəiflətdi.
Son illərdə Brejnevin sağlamlıq vəziyyəti
1970-ci illərin ortalarından etibarən Brejnevin səhhətində ciddi problemlər yaranmağa başladı. Xüsusilə ürək-damar xəstəlikləri, sinir sisteminin zəifləməsi və güclü dərmanlardan asılılıq onun fiziki və zehni fəaliyyətinə təsir edirdi.
1980–1982-ci illərdə vəziyyət daha da ağırlaşdı. O, bir çox rəsmi tədbirlərdə yorğun, koordinasiyası zəif, danışığında fasilələr olan bir lider kimi görünürdü. Bəzi xarici görüşlərdə onun fikrini tam ifadə edə bilmədiyi, köməkçilərin müdaxiləsinə ehtiyac yarandığı müşahidə olunurdu. Bu isə SSRİ kimi qlobal güc üçün ciddi idarəetmə problemi idi.
Siyasi sistemin “lider asılılığı” problemi
Brejnev dövründə SSRİ siyasi sistemi fərdi liderə həddindən artıq bağlı idi. Formal olaraq kollektiv rəhbərlik prinsipi mövcud olsa da, real hakimiyyət Sovet İttifaql Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin Baş katibində cəmlənmişdi.
Bu sistemin əsas zəifliyi ondan ibarət idi ki, liderin sağlamlığı dövlət idarəçiliyinin keyfiyyətinə birbaşa təsir edirdi. Alternativ qərar mexanizmləri zəif idi. Yaşlı siyasi elita dəyişikliklərə müqavimət göstərirdi.
Brejnevin fiziki zəifliyi dövründə bu problemlər daha da kəskinləşdi və dövlət aparatında qərarların ləngiməsinə səbəb oldu.
Vəzifədən imtina etməməsinin səbəbləri
Brejnevin son illərdə vəzifədən getməməsi müxtəlif amillərlə izah olunur:
1. Siyasi sistemin öz təbiəti
SSRİ-də yüksək vəzifədən könüllü istefa praktikası demək olar ki, yox idi. Partiya rəhbərliyi “ömürlük xidmət” kimi qəbul edilirdi.
2. Partiya elitasının maraqları
Brejnev dövründə formalaşmış nomenklatura sistemi sabitlikdən faydalanırdı. Onun gedişi bu balansı poza bilərdi.
3. Güc və status psixologiyası
Uzun illər hakimiyyətdə olan liderlər üçün vəzifə təkcə idarəetmə deyil, həm də şəxsi nüfuz və status mənbəyi idi.
4. Alternativin olmaması
Rəsmi varislik mexanizmi zəif olduğundan, sistem daxilində təhlükəsiz keçid planı formalaşmamışdı.
Dövlət idarəçiliyinə təsiri
Brejnevin son illərdə zəif fəaliyyəti SSRİ üçün bir neçə ciddi nəticə doğurdu:
Qərar qəbulunun ləngiməsi dövlət idarəçiliyində çevikliyi azaltdı.
İqtisadi islahatların dayanması struktur problemləri dərinləşdirdi.
Korrupsiya və bürokratiyanın artması nomenklatura sistemini daha da möhkəmləndirdi.
Beynəlxalq arenadakı passivliyi SSRİ-nin xarici siyasətdə daha reaktiv mövqeyinə səbəb oldu.
Leonid Brejnevin hakimiyyətinin son mərhələsi SSRİ-nin sonrakı onillikdə üzləşəcəyi böhranın əsas təməlini qoydu, sovet siyasi sisteminin struktur zəifliklərini açıq şəkildə göstərdi.
Lakin onun fiziki zəifliyinə baxmayaraq vəzifədə qalması təkcə şəxsi qərarı deyil, həm də SSRİ-nin siyasi institutlarının çevik olmamasının nəticəsi idi.
Bu hadisə göstərdi ki, yüksək mərkəzləşmiş və liderə bağlı sistemlərdə idarəetmə sabitliyi uzunmüddətli perspektivdə risk yarada bilər. Brejnev dövrünün son illəri SSRİ tarixində “durğunluğun zirvəsi” və eyni zamanda gələcək siyasi dəyişikliklərin başlanğıc nöqtəsi kimi qiymətləndirilir.
Ədalət Abdinov
0 Комментарии