Hörmətli Qızılbaş Pirili Rüstəm!
"Zuvandın ağrılı tarixi - deportasiya" adlı məqalə (https://azssr.blogspot.com/2026/06/zuvandn-agrl-tarixi-deportasiya.html) ilə bağlı qeydləriniz ilə tanış oldum. Şərhiniz polemik xarakter daşıyır və elmi resenziyadan daha çox sizin şəxsi mövqeyinizi ifadə edir. Tarixşünaslıq baxımından burada həm metodoloji, həm hüquqi, həm də məntiqi baxımdan bir sıra qüsurlar görünür.
Unutma ki, emosional üslub elmi arqumenti zəiflədir. Mahiyyətinə varmadan yazdığınız "dabbaqda gönünə bələdik", "bu tiplər" və "mənfur kommunist rejimi" ifadələr elmi polemikanın tələblərinə uyğun deyil. Elmi tənqid faktlara, mənbələrə və məntiqə əsaslanmalıdır. Siz isə şəxsi münasibətinizi fakt kimi təqdim edirsiniz, bu da qəbul olunmazdır. Elmi tənqid şəxsi hücumla yox, dəlil əsasında aparılır. Qarşı tərəfin akademik səviyyəsini şəxsiləşdirərək rədd etmək — "ad hominem" məntiqi xətasıdır.
Zuvand toponimi barədə qəti hökm verməyinizi əsaslandıra bilmirsiniz. "Zuvand toponiminin talış dilində izahı yanlışdır" – yazırsınız, lakin bunun əvəzində qəbul olunmuş alternativ elmi izah təqdim etmirsiniz.
Toponimika yalnız bir dilə əsaslanmır. Müasir tarix və dilçilikdə toponimlərin araşdırılmasında qədim yazılı mənbələr; fonetik dəyişikliklər; etnik tarix; arxeoloji materiallar; coğrafiya və müqayisəli dilçilik ilə birlikdə öyrənilir.
Hazırda Zuvand sözünün mənşəyi barədə vahid qəbul edilmiş akademik fikir yoxdur.
Buna görə "yalnız talışca izah yanlışdır" fikrini söyləmək mümkündür, amma "tamamilə səhvdir" demək üçün kifayət qədər elmi sübut göstərilmir.
Digər toponimlərlə müqayisə elmi arqument hesab edilə bilməz. Yazırsınız ki, Züvüc, Zevin, Şivlə, Şovi və s. niyə oğlan kimi izah olunmur? Bu müqayisə elmi deyil. Çünki hər bir toponimin: yaranma dövrü, fonetik inkişafı və tarixi mənbələri ayrılıqda öyrənilir. Yadda saxla ki, oxşar səslənən sözlər eyni mənşəli olmaya bilər. Bu, müqayisəli dilçiliyin əsas prinsipidir.
"Amerikanı Əmirin evi kimi izah etmək" arqumenti demoqogiyadır, elmi arqument deyil. Əgər hansısa müəllif səhv metoddan istifadə edirsə, bu, digər bütün tədqiqatçıların da səhv olduğu mənasına gəlmir. Bu hissə birbaşa mübahisəlidir.
Hüquqi varislik məsələsini də düzgün təqdim etmirsiniz. Yazırsınız ki, Azərbaycan Respublikası 1918-ci il Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin hüquqi varisidir. Bu doğrudur. Bunu 1991-ci il tarixli "Azərbaycan Respublikasının Dövlət Müstəqilliyi haqqında Konstitusiya Aktı" təsbit edir.
Bununla belə, mütəxəssislər qeyd edirlər ki, bu Konstitusiya Aktında Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası haqqında heç nə deyilmir, Azərbaycanın 71 illik tarixi hüquqi müstəvidə təsbit olunmurdu — 71 il demək olar ki, tarixdən itirilirdi.
Buradan irəli gələn ciddi problem budur: Azərbaycan Respublikası Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqının bütün öhdəliklərini rədd etsə də, eyni zamanda SSRİ dövründə formalaşmış infrastrukturu, torpaqları, dövlət binalarını, müəssisələri, həmçinin sovet dönəmindəki inzibati-ərazi bölgüsünü miras almışdır. Beynəlxalq hüquqda "varislik" anlayışı hüquqların seçici qəbulunu deyil, bütün hüquq və öhdəliklərin ardıcıl ötürülməsini nəzərdə tutur. Buna görə də "biz SSRİ-nin varisi deyilik, ona görə məsuliyyət daşımırıq" arqumenti hüquqi baxımdan tam tutarsız sayılmamalıdır - lakin eyni zamanda tam da haqlı hesab edilməməlidir.
Buradan belə nəticə çıxarmaq olmaz ki, Azərbaycan Respublikası Sovet Sosialist Respublikası dövründə baş vermiş hadisələrə görə heç bir siyasi və ya mənəvi məsuliyyət daşımır.
Siz hüquqi və siyasi anlayışları qarışdırırsınız. Məsələ ondadır ki, müstəqil dövlətlər tez-tez əvvəlki dövrlərin qurbanlarını reabilitasiya edir.
Buna misal olaraq Almaniya nasizm qurbanlarını tanımasını, Polşanın kommunizm qurbanlarını reabilitasiya etməsini, Qazaxıstanın repressiya qurbanları haqqında dövlət proqramlarının qəbul etməsini göstərmək olar. Bu, hüquqi cinayət məsuliyyəti deyil. Bu, dövlətin tarixi yaddaş siyasətidir.
"Dövlət borcu" anlayışına səthi yanaşmağıniz mövzu ilə bağlı fikrinizin yanlış şərhinə səbəb olmuşdur. Yazırsınız ki, dövlət etmədiyi cinayətə görə günahlandırılır. Halbuki "tarixi borc" ifadəsi hüquqi cinayət məsuliyyəti demək deyil.
Bilməlisiniz ki, tarixşünaslıqda tarixi borc və mənəvi məsuliyyət ayrı anlayışlardır. Məsələn, bir dövlət əvvəlki hakimiyyətlərin repressiyalarını tanıya, qurbanları reabilitasiya edə, memorial yarada və üzr istəyə bilər. Bu, hüquqi cinayət etirafı sayılmır.
Kommunist rejimi haqqında ümumiləşdirmələriniz çox primitivdir. Bütün problemlərin kommunist rejimi ilə izahınız bəsit siyasi qiymətləndirmədir. Elmi yanaşmada isə konkret hadisələr konkret sənədlərlə araşdırılır. Məsələn, kollektivləşmə, deportasiya, repressiya, müharibə, bunların hamısı ayrı-ayrı mövzulardır. Onların səbəbləri də müxtəlifdir.
Şəxsi ailə tarixindən arqument kimi istifadə etməyiniz üçün babanız haqqında hadisəni nəql etməyiniz emosional baxımdan təsirli olsa da, elmi polemika üçün heç bir əhəmiyyəti yoxdur. Tarix üçün belə şəxsi xatirələr elmi baxımından bəzi hallarda mənbə hesab olunsa da o, ümumi tarixi nəticəni sübut etmir.
Şərhiniz mənbəşünaslıq problemindən də xali deyil. Qarşı tərəfi mənbəsiz yazmaqda ittiham edirsiniz. Lakin özünuz də "Üç min ilin yadigarları" adlı şəxsi məqaləyə istinad edirsiniz. Əgər həmin əsər resenziyadan keçməyibsə, akademik jurnalda dərc edilməyibsə, elmi istinad sistemi yoxdursa, onda onu akademik sübut kimi təqdim etmək düzgün deyil!
"Zuvand faciəsi" barədə mövqeyiniz birtərəflidir. Burada daha çox hüquqi və siyasi məsuliyyət üzərində dayanırsınız. Lakin tarixşünaslıq üçün əsas məsələ bunlardır: hadisənin dəqiq tarixi; arxiv sənədləri; köçürülən əhalinin sayı; köçürülmənin səbəbləri; qərarı qəbul edən dövlət orqanları; həmin dövrün normativ aktları. Bu məsələlər sənədlərlə araşdırılmadan yalnız siyasi qiymətləndirmə vermək elmi baxımdan kifayət etmir.
Son olaraq, nəzərinizə çatdırıram ki, emosional və təhqiramiz üslub elmi diskussiyanın tələblərinə uyğun deyil.
Zuvand toponimi haqqında qəti nəticələriniz kifayət qədər akademik sübutlarla əsaslandırılmayıb.
Oxşar səslənən toponimlərlə müqayisəniz metodoloji baxımdan zəif arqumentdir.
Hüquqi varislik ilə dövlətin tarixi-mənəvi məsuliyyəti anlayışlarını bir-birinə qarışdırmısınız.
Qarşı tərəfdən mənbə tələb edirsiniz, özünüz isə əsasən şəxsi araşdırmalara və polemikaya istinad edirsiniz.
Şəxsi xatirələr və siyasi qiymətləndirmələr tarixi faktların yerini tuta bilməz.
Şərhinizdə arxiv sənədlərinə, akademik nəşrlərə və müqayisəli tarixşünaslıq metodlarına sistemli şəkildə istinad edilmədiyi üçün irəli sürülən bir sıra iddialar mübahisəli və tam sübut olunmamış qalır.
Ümumilikdə, şərhiniz elmi resenziya təsiri bağışlamaq istəsə də, üslub və metodologiya baxımından daha çox publisistik polemika xarakteri daşıyır. Tarix elmi baxımından inandırıcı olması üçün isə müəllifin emosional ifadələrdən uzaq durması, bütün iddialarını arxiv sənədləri, etibarlı akademik tədqiqatlar və qəbul edilmiş elmi metodlarla əsaslandırması zəruridir.
Unutma ki, emosional üslub elmi arqumenti zəiflədir. Mahiyyətinə varmadan yazdığınız "dabbaqda gönünə bələdik", "bu tiplər" və "mənfur kommunist rejimi" ifadələr elmi polemikanın tələblərinə uyğun deyil. Elmi tənqid faktlara, mənbələrə və məntiqə əsaslanmalıdır. Siz isə şəxsi münasibətinizi fakt kimi təqdim edirsiniz, bu da qəbul olunmazdır. Elmi tənqid şəxsi hücumla yox, dəlil əsasında aparılır. Qarşı tərəfin akademik səviyyəsini şəxsiləşdirərək rədd etmək — "ad hominem" məntiqi xətasıdır.
Zuvand toponimi barədə qəti hökm verməyinizi əsaslandıra bilmirsiniz. "Zuvand toponiminin talış dilində izahı yanlışdır" – yazırsınız, lakin bunun əvəzində qəbul olunmuş alternativ elmi izah təqdim etmirsiniz.
Toponimika yalnız bir dilə əsaslanmır. Müasir tarix və dilçilikdə toponimlərin araşdırılmasında qədim yazılı mənbələr; fonetik dəyişikliklər; etnik tarix; arxeoloji materiallar; coğrafiya və müqayisəli dilçilik ilə birlikdə öyrənilir.
Hazırda Zuvand sözünün mənşəyi barədə vahid qəbul edilmiş akademik fikir yoxdur.
Buna görə "yalnız talışca izah yanlışdır" fikrini söyləmək mümkündür, amma "tamamilə səhvdir" demək üçün kifayət qədər elmi sübut göstərilmir.
Digər toponimlərlə müqayisə elmi arqument hesab edilə bilməz. Yazırsınız ki, Züvüc, Zevin, Şivlə, Şovi və s. niyə oğlan kimi izah olunmur? Bu müqayisə elmi deyil. Çünki hər bir toponimin: yaranma dövrü, fonetik inkişafı və tarixi mənbələri ayrılıqda öyrənilir. Yadda saxla ki, oxşar səslənən sözlər eyni mənşəli olmaya bilər. Bu, müqayisəli dilçiliyin əsas prinsipidir.
"Amerikanı Əmirin evi kimi izah etmək" arqumenti demoqogiyadır, elmi arqument deyil. Əgər hansısa müəllif səhv metoddan istifadə edirsə, bu, digər bütün tədqiqatçıların da səhv olduğu mənasına gəlmir. Bu hissə birbaşa mübahisəlidir.
Hüquqi varislik məsələsini də düzgün təqdim etmirsiniz. Yazırsınız ki, Azərbaycan Respublikası 1918-ci il Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin hüquqi varisidir. Bu doğrudur. Bunu 1991-ci il tarixli "Azərbaycan Respublikasının Dövlət Müstəqilliyi haqqında Konstitusiya Aktı" təsbit edir.
Bununla belə, mütəxəssislər qeyd edirlər ki, bu Konstitusiya Aktında Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası haqqında heç nə deyilmir, Azərbaycanın 71 illik tarixi hüquqi müstəvidə təsbit olunmurdu — 71 il demək olar ki, tarixdən itirilirdi.
Buradan irəli gələn ciddi problem budur: Azərbaycan Respublikası Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqının bütün öhdəliklərini rədd etsə də, eyni zamanda SSRİ dövründə formalaşmış infrastrukturu, torpaqları, dövlət binalarını, müəssisələri, həmçinin sovet dönəmindəki inzibati-ərazi bölgüsünü miras almışdır. Beynəlxalq hüquqda "varislik" anlayışı hüquqların seçici qəbulunu deyil, bütün hüquq və öhdəliklərin ardıcıl ötürülməsini nəzərdə tutur. Buna görə də "biz SSRİ-nin varisi deyilik, ona görə məsuliyyət daşımırıq" arqumenti hüquqi baxımdan tam tutarsız sayılmamalıdır - lakin eyni zamanda tam da haqlı hesab edilməməlidir.
Buradan belə nəticə çıxarmaq olmaz ki, Azərbaycan Respublikası Sovet Sosialist Respublikası dövründə baş vermiş hadisələrə görə heç bir siyasi və ya mənəvi məsuliyyət daşımır.
Siz hüquqi və siyasi anlayışları qarışdırırsınız. Məsələ ondadır ki, müstəqil dövlətlər tez-tez əvvəlki dövrlərin qurbanlarını reabilitasiya edir.
Buna misal olaraq Almaniya nasizm qurbanlarını tanımasını, Polşanın kommunizm qurbanlarını reabilitasiya etməsini, Qazaxıstanın repressiya qurbanları haqqında dövlət proqramlarının qəbul etməsini göstərmək olar. Bu, hüquqi cinayət məsuliyyəti deyil. Bu, dövlətin tarixi yaddaş siyasətidir.
"Dövlət borcu" anlayışına səthi yanaşmağıniz mövzu ilə bağlı fikrinizin yanlış şərhinə səbəb olmuşdur. Yazırsınız ki, dövlət etmədiyi cinayətə görə günahlandırılır. Halbuki "tarixi borc" ifadəsi hüquqi cinayət məsuliyyəti demək deyil.
Bilməlisiniz ki, tarixşünaslıqda tarixi borc və mənəvi məsuliyyət ayrı anlayışlardır. Məsələn, bir dövlət əvvəlki hakimiyyətlərin repressiyalarını tanıya, qurbanları reabilitasiya edə, memorial yarada və üzr istəyə bilər. Bu, hüquqi cinayət etirafı sayılmır.
Kommunist rejimi haqqında ümumiləşdirmələriniz çox primitivdir. Bütün problemlərin kommunist rejimi ilə izahınız bəsit siyasi qiymətləndirmədir. Elmi yanaşmada isə konkret hadisələr konkret sənədlərlə araşdırılır. Məsələn, kollektivləşmə, deportasiya, repressiya, müharibə, bunların hamısı ayrı-ayrı mövzulardır. Onların səbəbləri də müxtəlifdir.
Şəxsi ailə tarixindən arqument kimi istifadə etməyiniz üçün babanız haqqında hadisəni nəql etməyiniz emosional baxımdan təsirli olsa da, elmi polemika üçün heç bir əhəmiyyəti yoxdur. Tarix üçün belə şəxsi xatirələr elmi baxımından bəzi hallarda mənbə hesab olunsa da o, ümumi tarixi nəticəni sübut etmir.
Şərhiniz mənbəşünaslıq problemindən də xali deyil. Qarşı tərəfi mənbəsiz yazmaqda ittiham edirsiniz. Lakin özünuz də "Üç min ilin yadigarları" adlı şəxsi məqaləyə istinad edirsiniz. Əgər həmin əsər resenziyadan keçməyibsə, akademik jurnalda dərc edilməyibsə, elmi istinad sistemi yoxdursa, onda onu akademik sübut kimi təqdim etmək düzgün deyil!
"Zuvand faciəsi" barədə mövqeyiniz birtərəflidir. Burada daha çox hüquqi və siyasi məsuliyyət üzərində dayanırsınız. Lakin tarixşünaslıq üçün əsas məsələ bunlardır: hadisənin dəqiq tarixi; arxiv sənədləri; köçürülən əhalinin sayı; köçürülmənin səbəbləri; qərarı qəbul edən dövlət orqanları; həmin dövrün normativ aktları. Bu məsələlər sənədlərlə araşdırılmadan yalnız siyasi qiymətləndirmə vermək elmi baxımdan kifayət etmir.
Son olaraq, nəzərinizə çatdırıram ki, emosional və təhqiramiz üslub elmi diskussiyanın tələblərinə uyğun deyil.
Zuvand toponimi haqqında qəti nəticələriniz kifayət qədər akademik sübutlarla əsaslandırılmayıb.
Oxşar səslənən toponimlərlə müqayisəniz metodoloji baxımdan zəif arqumentdir.
Hüquqi varislik ilə dövlətin tarixi-mənəvi məsuliyyəti anlayışlarını bir-birinə qarışdırmısınız.
Qarşı tərəfdən mənbə tələb edirsiniz, özünüz isə əsasən şəxsi araşdırmalara və polemikaya istinad edirsiniz.
Şəxsi xatirələr və siyasi qiymətləndirmələr tarixi faktların yerini tuta bilməz.
Şərhinizdə arxiv sənədlərinə, akademik nəşrlərə və müqayisəli tarixşünaslıq metodlarına sistemli şəkildə istinad edilmədiyi üçün irəli sürülən bir sıra iddialar mübahisəli və tam sübut olunmamış qalır.
Ümumilikdə, şərhiniz elmi resenziya təsiri bağışlamaq istəsə də, üslub və metodologiya baxımından daha çox publisistik polemika xarakteri daşıyır. Tarix elmi baxımından inandırıcı olması üçün isə müəllifin emosional ifadələrdən uzaq durması, bütün iddialarını arxiv sənədləri, etibarlı akademik tədqiqatlar və qəbul edilmiş elmi metodlarla əsaslandırması zəruridir.
Hörmətlə,
Ədalət Abdinov
25 iyun 2026-cı il.
0 Комментарии