“Yenidənqurma uşaqları” nəslini eyni zamanda həm son sovet, həm də ilk postsovet nəsli adlandırmaq olar. Bu nəslin nümayəndələri SSRİ-nin mövcudluğunun son illərini gördülər, lakin artıq nə oktyabryat, nə də pioner oldular. Sovet keçmişi bu uşaqlar üçün erkən uşaqlıq dövrünün dumanlı xatirələri və valideynlərinin danışdıqları hekayələr şəklində mövcuddur. Həmçinin mədəni irs şəklində. Hamısı az da olsa sovet cizgi filmləri, kitabları və uşaq mahnıları ilə böyümüş; hətta qrammofon valları nə olduğunu da bilirlər...
Ölkənin həyatında baş verən qəti dönüş məhz bizim hələ şüurlu olmadığımız, bu dönüşün dərinliyini və istiqamətini qiymətləndirə bilmədiyimiz dövrə təsadüf etdi. Biz dəyərlərin ümumi yenidən qiymətləndirilməsi dövründə böyüdük. Həmin vaxt köhnə olan hər şey qapıdan geri çevrilirdi, “sovet” sözü damğa kimi səslənirdi və hər kəsdən lənətlənmiş totalitar keçmişin tozunu ayaqlarından çırpmaq tələb olunurdu.
İndi isə bir çoxumuz min dəfə siyasətçilərin nitqlərində “dəfn edilmiş” ölkəyə nostalji ilə baxırıq. Gənclər üzərində “SSRİ” yazılmış köynəklər geyinir, internetdən Lenin və gənc Oktyabr haqqında mahnılar yükləyirlər...
Yaşlı nəslin nostaljisi tamamilə başadüşüləndir. Bəs Sovetlər ölkəsi orada demək olar ki, yaşamamış gənclər üçün nə ilə cəlbedicidir? Məgər bizə izah etmirdilər ki, sosializm növbələr, talonlar, yoxsulluq, “dəmir pərdə”, düşərgələr, donosçuluq, təbliğat və kütləvi dəlilikdir? Doğrudanmı bugünkü “azad və demokratik” ölkədə bizə nəsə çatışmır?
Tez-tez eşidirik: Əvvəllər biz insan idik... Hətta müharibə vaxtı da insan idik, indi isə vəhşiləşmişik...
Məhz bu sözlər mənim şüurumda böyük dönüş yaratdı. Mən birdən aydın şəkildə anladım ki, sovet quruluşunu necə qiymətləndirməyimizdən, ona hansı tərifi verməyimizdən asılı olmayaraq bir həqiqət danılmazdır: o, bugünkü oliqarxik (bandit, vəhşi, periferik – uyğun olanı seçin) kapitalizmdən daha humanist idi.
Həqiqətən də təəccüblüdür: sovet insanları ən ağır sınaqlar dövründə belə insan ləyaqətini qoruyub saxlayırdılar. Pul üstündə bir-birlərinin boğazına sarılmırdılar. Əksinə, qarşılıqlı yardım adi hal hesab olunurdu. Ümumiyyətlə, o vaxt normal sayılan bir çox şey bu gün qəribə və hətta vəhşi görünür.
Vətən sevgisi
“Qəhrəmanlar ölkəsi, xəyalpərəstlər ölkəsi, alimlər ölkəsi. Bütün mütərəqqi bəşəriyyətin yol göstərən ulduzu. Belə bir ölkə naminə hər cür fədakarlığa hazırıq.”
(Bu gün isə deyərlər: “Nə fədakarlıq?”)
Kollektivçilik
“Biz hamımız böyük bir ailəyik. Kommunizmi qururuq. Bu bizim ümumi işimizdir və hər kəs cəmiyyətə maksimum fayda verməyə çalışmalıdır.”
(Bu gün isə deyərlər: “Sənə hamıdan çox lazımdır?”)
Əməyə hörmət
“İşləməyən yeməməlidir. Vicdanla işləyənə isə şərəf və şöhrət düşür, onun haqqında mahnılar yazılır, filmlər çəkilir.”
(Bu gün isə deyərlər: “Niyə əziyyət çəkəsən ki, asan yolla varlanmaq olar?”)
Biliyə hörmət
“Dünyanın ən çox oxuyan ölkəsi. Oxumaq, oxumaq və yenə də oxumaq. Hər kəs mümkün qədər çox bilməli və bacarmalıdır. Savadsız olmaq ayıbdır.”
(Bu gün isə deyərlər: “Nədir, botaniksən?”)
Mənəvi kamilləşmə
“Kommunizm qurucusu adına layiq ol. Ən kiçik ədalətsizliyə belə dözümsüz ol. Tənbəlləri şəxsi nümunənlə düzəltməyə çalış.”
(Bu gün isə deyərlər: “Axmaqsan.”)
Bütün bunların təzahür formaları indi bir qədər sadəlövh görünə və istehza doğura bilər. Lakin sadalanan xüsusiyyətlərin hamısı normal, həqiqətən insani keyfiyyətlərdir. Gələcəyin İnsanına xas olmalı olan bu xüsusiyyətlər Sovet İttifaqında məqsədyönlü şəkildə tərbiyə olunurdu.
“Adi sovet insanlarının” böyük əksəriyyəti bu humanist prinsipləri səmimi şəkildə bölüşür və həyatlarında onlara rəhbər tuturdular. Mən məhz əksəriyyətdən danışıram; sözləri ilə əməlləri arasında getdikcə daha böyük uçurum yaranan partiya və komsomol rəhbərlərini, eləcə də hər cəmiyyətdə olan antisosial ünsürləri nəzərə almıram.
Belə və ya başqa cür, SSRİ-də formalaşmış “orta insan tipi” mənəvi baxımdan bizim bugünkü tipdən daha yüksək idi. Düşünmürəm ki, kimsə bunu ciddi şəkildə inkar etsin.
Məhz həmin insan tipi sayəsində ölkəmiz savadsız və geridə qalmış ölkədən inkişaf etmiş sənayeyə və dünyanın ən yaxşı təhsil sistemlərindən birinə malik ölkəyə çevrildi. Məhz onlar ən dəhşətli müharibədə qələbə qazandılar və kosmosa ilk çıxan xalq oldular.
Sumqayıtı, Mingəçeviri yaradan, Mil Muğan düzünü əmək cəbhəsinə çevirən ucqar kəndlərə elm işığı aparan insanlar qarşısında bizim nəsil ölçüyəgəlməz borcludur.
Onlar niyə belə idilər?
Səbəb təkcə ideologiya deyildi. Sovet İttifaqında insan şəxsiyyətinin hərtərəfli inkişafı üçün daha çox imkan var idi. Əmək və istirahət hüququ, pulsuz təhsil və səhiyyə, mədəniyyət sarayları, kitabxanalar, uşaq meydançaları – bütün bunlar boş vədlər yox, reallıq idi.
Bəli, sovet dövləti avtoritar idi. Amma nədənsə insanları banditlərə yox, kosmonavtlara bənzəməyə həvəsləndirirdi. Elmi kəşflər haqqında xəyal qurmağa, bahalı avtomobillər, dəbdəbəli villalar və asan varlanmaq haqqında yox.
Şişirtmədən demək olar ki, böyük sovet mədəniyyəti – bizim nəslin də qismən üzərində böyüdüyü mədəniyyət – özünün ən yaxşı nümunələrində insanlarda humanizm, vətənpərvərlik və özünüinkişaf arzusu tərbiyə edirdi.
Mən Veniamin Kaverinin “İki kapitan” romanını oxuyuram və düşünürəm: bəli, SSRİ-də kifayət qədər axmaq rəhbərlər, yaltaqlar, alçaqlar və donosçular vardı. Amma Sanya Qriqoryev kimi insanlar da vardı – güclü, dürüst, məqsədyönlü, Vətən naminə hər cür maneəni aşmağa hazır insanlar. Mən belə insanlara həsəd aparıram.
Onlar artıq mövcud olmayan bir ölkədə yaşayırdılar.
Həmin ölkədə Sanya Qriqoryevə bənzəmək istəmək təbii idi. Bugünkü dünyada isə bu, qəribə qarşılanır. Bizə izah ediblər ki, qəhrəmanlığa can atmaq totalitar rejimin yaratdığı kütləvi psixozun nəticəsidir. Özünü fəda etmək yalnız fanatiklərə xasdır və bunun hansı ideallar naminə edildiyinin fərqi yoxdur. Vətən sevgisi, qarşılıqlı yardım və təmənnasızlıq isə “sovet kölə təfəkkürünün qalıqlarıdır”.
Normal insan isə, guya, ilk növbədə öz şəxsi rifahını düşünməlidir.
Bu fikirlər müxtəlif vasitələrlə gənclərə təlqin edilir. Lakin təbliğatdan da güclü təsir göstərən amil real həyatdır. Bu həyatda nümunə kimi dürüst zəhmətkeş yox, istənilən üsulla kapital toplamış adam göstərilir. Nə qədər az idealın, vicdanın və ləyaqətin varsa, rəqabətdə bir o qədər üstün olursan – kapitalizmin məntiqi budur.
Əlbəttə, SSRİ-nin süqutundan, ölkədə sol hərəkatın zəifləməsindən və uzun illər davam edən istehlakçı təbliğatından sonra alternativə inanmaq çətindir. Amma ona inanan insanlar həmişə olub, var və olacaq.
Sovet dövrünün bir çox xüsusiyyətləri bu gün nağıl kimi göründüyündən, istər-istəməz sual yaranır: 1991-ci ildə ödənilən qiymət həddindən artıq böyük deyildimi? Ölkənin iqtisadi və mədəni potensialını dağıtmağa dəyərdimi ki, kimsə Marksı tənqid edə və xaricə sərbəst gedə bilsin? Azlığın azadlığı və rifahı naminə çoxluğun yoxsulluq və əzab çəkməsi buna dəyərdimi?
Nobel mükafatı laureatı Jores Alferov bu barədə belə demişdi:
“Qüsurlu və bürokratik olsa da, humanist prinsiplərin müəyyən dərəcədə həyata keçirildiyi sosialist quruluşu milyonlarla insanı qarət etmiş oliqarxik və vəhşi kapitalizm şəraitində yaşamaq azadlığı ilə əvəz etmək qeyri-mütənasib və fəlakətli bir qiymətlə razılaşmaq deməkdir.”
Əlbəttə, bu sualı bu gün qoymaq tam düzgün deyil. 1980-ci illərin sonlarında islahatların zəruri olduğu aydın idi. Mənim fikrimcə, kiçik və orta biznes sahəsində təşəbbüs azadlığını təmin etməklə yanaşı, sosial dövlətin əsas nailiyyətlərini qorumaq mümkün idi.
Lakin tarix şərti şəkilçini qəbul etmir. Baş verən baş verdi: sovet quruluşu dağıldı. Bu isə o demək deyil ki, həmin 109 il əvvəlcədən məhvə məhkum edilmiş və yalnız mənasız qurbanlar vermiş uğursuz bir təcrübə idi.
Əksinə, SSRİ-nin süqutundan və sosializmə ümumi məyusluqdan sonra keçən uzun illər bizə sovet dövrünün həm ölkəmiz, həm də dünya üçün əhəmiyyətini daha ayıq qiymətləndirməyə imkan verir.
Şişirtmədən demək olar ki, XX əsr həm bizim ölkəmiz, həm də bütün dünya üçün SSRİ-nin işarəsi altında keçmişdir.
Bu gün Sovet İttifaqı artıq xəritədə yoxdur. Lakin sosial ədalət ideyası yaşayır. Sovet dövləti yox olmuş ola bilər, amma həmin ideya heç vaxt ölməyəcək.
Sovet İttifaqını itirilmiş cənnət kimi təsvir etmək olmaz. Əgər o, həqiqətən belə olsaydı, bir anda dağılmazdı. Keçmişin səhvlərini təhlil etməli, onlardan nəticə çıxarmalı, eyni zamanda sovet irsinin ən yaxşı cəhətlərini qoruyub saxlamalı və yeni şəraitdə onları yenidən canlandırmağa çalışmalıyıq.
Yeni Oktyabrla deqradasiyanın davamı arasındakı seçim isə yalnız bizim özümüzdən asılıdır.
Ədalət Abdinov
0 Комментарии