Azərbaycan tarixinin ən ağrılı səhifələrindən birini sovet dövründə həyata keçirilmiş deportasiya siyasəti təşkil edir. Bu siyasətin ən dramatik nümunələrindən biri "Zuvand faciəsi" adı ilə tariximizə düşmüş hadisədir. 1951–1952-ci illərdə Lerik rayonunun Zuvand bölgəsində yaşayan 22 min nəfər əhali zorla öz doğma yurd-yuvasından Muğana, xüsusilə Puşkin (indiki Biləsuvar) rayonuna köçürülmüşdür. Bu deportasiya Azərbaycan SSR-də Mir Cəfər Bağırovun hakimiyyəti dövründə sovet ideologiyasının ən əsas aləti – əhali narazılığından qorunma bəhanəsi ilə həyata keçirilmişdir.
Zuvandın tarixi-coğrafi xüsusiyyətləri
Zuvand Lerik rayonunun ərazisində yerləşməklə geniş bir ərazini əhatə edir. Tarix elmləri doktoru Firudin Əsədovun fikrincə, Zuvand toponimi "Zoə-züə" kökündən yaranmış, talış dilində "Zvonaband" – oğlanların məskən saldığı dağ mənasını daşıyır. Bölgə əsasən talış əhalisi tərəfindən məskunlaşmışdı və coğrafi baxımdan İranla birbaşa həmsərhəd idi.
Zuvand kəndlərinin İran sərhədi boyunca yerləşməsi və Zuvand əhalisinin Ərdəbil vilayəti (ostanı) ilə sıx əlaqə saxlaması, yaxın qonşu kimi get-gəlləri onların sovet rəhbərliyi tərəfindən deportasiya edilməsinə səbəb olmuşdur. Həmçinin 1930–1937-ci illərdə müstəqil rayon kimi mövcud olmuş Zuvand, 1937-ci ildən etibarən Lerik rayonunun tərkibinə daxil edilmişdi.
Tarixi kontekst: sovet sərhəd siyasəti
Zuvand deportasiyasını anlamaq üçün onu geniş sovet siyasəti çərçivəsində nəzərdən keçirmək lazımdır. 1936-cı il 15 fevral tarixində SSRİ Xalq Komissarları Soveti ölkənin təhlükəsizlik tədbirlərini əsas götürərək Vərgədüz və Astara rayonlarının İranla sərhəddə yaxın kəndlərinin 250 təsərrüfatının köçürülməsi haqqında qərar qəbul etmişdi. Deməli, bu siyasətin kökü 1936-cı ilə, hətta daha əvvəlki dövrlərə gedib çıxır.
1937-ci ilin yayında Azərbaycan Kommunist (bolşeviklər) Partiyası Mərkəzi Komitəsinın birinci katibi Mircəfər Bağırov Yardımlı rayonuna səfər edir. Azərbaycan rəhbərinin bu səfərinin nəticələri iki qəmli hadisə ilə tarixləşib: Yardımlının İranla sərhəddə yerləşən bir neçə kəndinin köçürülməsi və görkəmli din adamlarının, antisovet qüvvələrinin repressiya edilməsi.
Müharibədən sonra isə bu siyasət daha da genişləndi. 1944-cü ildə Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin hərbi sərhəd zonasından kəndlərin köçürülməsi haqqında qərarına əsasən 20-yə yaxın kəndin köçürülməsi prosesi başlanıldı.
Deportasiyanın səbəbləri: rəsmi bəhanə və əsl motivlər
Sovet rəhbərliyi deportasiyanı əsasən "sərhəd təhlükəsizliyi" mülahizələri ilə əsaslandırırdı. Lakin tədqiqatçılar bu addımın arxasında daha dərin siyasi niyyətlər görürlər.
Azərbaycan türklərinin köçürülməsi səbəbləri arasında cənub sərhədlərinin təhlükəsizliyi, ermənilərdən ibarət etibarlı sərhəd zolağının möhkəmləndirilməsi, Türkiyə ilə ola biləcək müharibə ehtimalı, Cənubi Qafqazda türk nüfuzunun zəiflədilməsi kimi amillər göstərilmişdir.
Zuvand bölgəsi əhalisinin İranın Ərdəbil vilayəti ilə sıx tarix-etnik-mədəni əlaqələri onları sovet gözündə "etibarsız element" kateqoriyasına salırdı. Bu, SSRİ-nin İran sərhədlərini "etnik cəhətdən sadiq" əhali ilə möhkəmləndirmək strategiyasının bir parçası idi.
Deportasiyanın gedişatı və miqyası
1951–1952-ci illərdə köçürülmüş əhalinin kəndlərinə Kəlvəz, Kələxan, Göydərə, Qosmalyan, Hüseynabad, Qışlaq, Tatoni, Digah, Mistan, Həzovi, Coni, Divağaş, Kaqoy, Yuxarı Gədik, Aşağı Gədik və digərləri daxil idi. Nəticədə Lerik rayonunun 53 kəndi xəritədən silinmişdir.
Yardımlı rayonunun eyni dövrdəki müvazi deportasiyasında isə 50-ci illərdə Abasallı, Köhnəqışlaq, Ovra, Pirovdağ, Ləceyir, Arvana, Qarovuldaş, Deman, Avaş, Binələr, Perimbel, Ərvərəz, Oncaqala, Peştəsər, Şatiker, Niyazonu, Niglə, Fındıqlı qışlaq, Vəlişli, Xanbulağı, Avaraq, Məceyir, Əliabad, Limar, Şələ, Eçara, Ləzran kəndləri əhalisinin böyük hissəsi Puşkin (Biləsuvar), Salyan, Neftçala, Əlibayramlı rayonlarına köçürüldü.
İnsan faciəsi: itirilmiş yurdlar, itirilmiş həyatlar
Deportasiyanın ağırlığını şərtləndirən ən mühüm amil coğrafi kontrast idi. Dağ şəraitində yaşamış əhali isti Muğan çölündəki şəraitə uyuşmadığı üçün kütləvi şəkildə qızdırmadan tələf olmuşdur.
Zuvand əhalisinin köçürülməsi Böyük Vətən müharibəsindəki qələbədən 7 il sonra baş vermişdir. Əhalinin köçürülməsi xəbəri bir çox zuvandlı üçün Böyük Vətən müharibəsinin başlanması xəbərindən daha dəhşətli olmuşdur.
Deportasiya nəinki fərdi ailələrə, həm də bütün bölgənin demoqrafik-iqtisadi taleyinə ağır zərbə vurdu. Əsrlər boyu şəkillənmiş icma həyatı, ənənəvi kənd təsərrüfatı, talış mədəni irsi – hamısı bu zorla köçürülmə aktının qurbanı oldu.
Bağırovun rolu: müttəhim, yoxsa icraçı?
M.C.Bağırovun Zuvand deportasiyasındakı rolu birmənalı deyil. O, bir tərəfdən Azərbaycan SSR-in rəhbəri kimi bu göstərişin birbaşa icraçısı idi, digər tərəfdən isə Moskvanın direktivlərini yerinə yetirən bir aparat adamı idi. Bağırov Yardımlıya səfər zamanı etdiyi çıxışında rayondakı antisovet qüvvələri və din adamlarını hədəfə almışdı..
Bağırovun siyasi siması ikili xarakter daşıyırdı. O, Ermənistandan azərbaycanlıların deportasiyası məsələsini Moskvaya cavab verərkən əks təkliflə çıxış edərək, Ermənistanın Əzizbəyov, Vedi və Qarabağlar bölgələrinin Azərbaycan SSR-ə birləşdirilməsi müqabilində azərbaycanlıların yaşadığı Şuşa bölgəsi istisna olmaqla erməni muxtar vilayətinin Ermənistana verilməsinin mümkünlüyünü bildirmişdi. Bu, Bağırovun real politik hesablamalar çərçivəsində hərəkət etdiyini göstərir.
Zuvand deportasiyasına gəldikdə isə, bu addım Moskvanın ümumi sərhəd təhlükəsizliyi siyasəti çərçivəsində qəbul edilmiş olsa da, icra mexanizmi yerli rəhbərliyin – ilk növbədə Bağırovun – bilavasitə əmri ilə işə salınmışdır.
Müqayisəli perspektiv: SSRİ-nin deportasiya siyasəti
Zuvand faciəsi geniş sovet deportasiya dalğasının bir parçasıdır. Bu deportasiya çeçenlərin, inquşların, balkarların, qaraçaylıların və digər xalqların Qazaxıstana və Orta Asiyaya deportasiyası ilə eyni səviyyədə qərarlaşır.
Sovet ideologiyasına görə sərhəd boyunca yaşayan, xarici ölkə ilə sıx əlaqəsi olan etnik qruplar "potensial düşmən element" sayılırdı. Bu baxımdan Zuvand talışlarının deportasiyası, həm etnik həm də coğrafi məntiqlə əsaslandırılırdı.
Nəticə: tarixi yaddaş və siyasi
Sonralar köçürülən əhalinin bir qismi doğma yurdlarına qayıdaraq burada yenidən yaşayışı bərpa etmişlər. Lakin əhalinin köçürülməsi insanlara təkcə mənəvi-psixoloji yox, eyni zamanda rayonun demoqrafik vəziyyətinə, onun iqtisadiyyatına da ciddi zərbə vurmuşdur.
Zuvand deportasiyası Azərbaycan ictimai yaddaşında uzun müddət susqunluğun arxasında qaldı. Sovet sisteminin çökməsindən sonra mövzuya tədricən işıq salınmağa başlandı. Bu deportasiya:
Siyasi baxımdan – Stalinist rejimin klassik "etnik mühəndislik" siyasətinin nümunəsidir. Əhalinin maddi mənafeyinə, tarixinə, məskunlaşma ənənəsinə heç bir hörmət göstərilmədən coğrafi-strateji hesablamalara qurban verilmişdir.
İnsan haqları baxımından – Minlərlə insanın iradəsinə zidd olaraq doğma yurdundan qoparılması beynəlxalq hüququn bugünkü normaları çərçivəsında açıq-aydın məcburi köçürmə – deportasiya aktıdır.
Mədəni irs baxımından – 53 kəndin xəritədən silinməsi yalnız fiziki məkanın deyil, bu ərazilərlə bağlı talış dilinin, folklorunun, adət-ənənəsinin, tarixinin də qoparılması deməkdir.
Bu faciənin düzgün siyasi-hüquqi qiymət alması, unudulmuş kəndlərin xatirəsinin bərpası və deportasiya qurbanlarının nəsillərinə edilmiş tarixi ədalətsizliyin etiraf edilməsi Azərbaycan dövlətinin mənəvi-tarixi borcudur.
Mənbələr: Tədqiqatçı-tarixçi İldırım Şükürzadənin məqaləsi, professor Musa Qasımlının "Yardımlı" məqaləsi və "Yardımlı və Deportasiya Siyasəti" materialı.
Ədalət Abdinov
0 Комментарии