Sosial inqilab, hər şeydən əvvəl, bir istehsal üsulundan digər istehsal üsuluna keçiddir. Məsələn, kapitalist istehsal üsulundan kommunist istehsal üsuluna və ya feodal istehsal üsulundan kapitalist istehsal üsuluna keçid. İnqilab nəticəsində yalnız istehsal üsulu deyil, həm də ictimai münasibətlər sistemi və cəmiyyətin sosial quruluşu dəyişir. Bəzi siniflər tarixin səhnəsindən silinir, onların yerinə isə başqa siniflər çıxır. Bu tərifdən aydın görünür ki, «rəngli inqilablar» adlandırılan hadisələr sosial inqilab deyildir, çünki onlar istehsal üsulunun dəyişməsinə gətirib çıxarmırlar.
Bəs yeni istehsal üsuluna keçid nə ilə şərtlənir? Bu keçidin hərəkətverici qüvvəsi nədir? İstehsal üsulu məhsuldar qüvvələrin və istehsal münasibətlərinin vəhdətidir. Cəmiyyətin (istənilən cəmiyyətin) inkişafının iqtisadi qanunu istehsal münasibətlərinin məhsuldar qüvvələrin xarakterinə mütləq uyğun olması qanunudur. Məhsuldar qüvvələr istehsalın ən dəyişkən elementidir. Onlar fasiləsiz inkişaf edir və müəyyən inkişaf mərhələsində artıq mövcud istehsal münasibətlərinə uyğun gəlmir, onlarla ziddiyyətə girirlər. Əvvəllər məhsuldar qüvvələrin inkişaf forması olan istehsal münasibətləri sonradan onların buxovuna çevrilir və bəşəriyyətin inkişafını ləngitməyə başlayır. Məhz bu zaman köhnə istehsal münasibətlərini ləğv edən və cəmiyyətin dəyişmiş məhsuldar qüvvələrinə uyğun yeni istehsal münasibətləri yaradan sosial inqilab baş verir.
Yeni istehsal üsuluna və yeni cəmiyyətə keçid hamar, tədrici, təkamül yolu ilə deyil, sıçrayış şəklində, yəni inqilabi yolla baş verir. Bu sıçrayışın səbəbi marksistlərin və kommunistlərin mümkün qədər çox qan tökmək və hər şeyi kökündən dağıtmaq istəyi deyil, inkişaf qanunlarıdır. İnkişaf və hərəkət haqqında elm olan dialektika bildirir ki, bütün mövcudatın – həm canlı, həm də cansız materiyanın – daxilində daxili ziddiyyətlər mövcuddur. İnkişafın hərəkətverici qüvvəsi məhz bu ziddiyyətlər və onların həllidir. Daxili ziddiyyətlərin həlli prosesində hər bir hadisə öz keyfiyyətini dəyişir və bu keyfiyyət dəyişikliyi sıçrayışla, yəni inqilabi şəkildə baş verir.
Kəmiyyət dəyişikliklərinin keyfiyyət dəyişikliklərinə keçməsi haqqında dialektik qanuna görə, hər bir hadisənin inkişafı prosesində tədricən kəmiyyət dəyişiklikləri toplanır. Bu dəyişikliklər hadisəni addım-addım dəyişdirir, onda yeni cəhətlər yaradır və onu keyfiyyətcə yeni vəziyyətə hazırlayır. Kəmiyyət dəyişiklikləri müəyyən həddə çatdıqda həmin hadisə yeni keyfiyyətə sıçrayış edir. Buna görə də ictimai-iqtisadi formasiyanın dəyişməsinin inqilabi və sıçrayışlı xarakterini inkar etmək arzunu gerçəklik kimi qəbul etmək, elmi inkar etmək və qeyri-elmi mövqedə dayanmaq deməkdir.
Yuxarıda deyilənlərdən birmənalı nəticə çıxarmaq olar ki, sosial inqilab materiyanın ən yüksək forması olan insan cəmiyyətinin dəyişməsinin obyektiv tarixi prosesidir. Buna görə də inqilabı süni şəkildə yaratmaq və ya təşkil etmək mümkün deyil; onu maliyyələşdirmək və ya «möhürlənmiş vaqonda» gətirmək olmaz. Sosial inqilablar hazırlanıb həyata keçirilmir, onlar baş verir. Hətta ən dahi şəxs və ya dahilər qrupu belə, obyektiv tarixi şərait yetişməyibsə, inqilab yarada bilməz. Lakin belə şərait mövcuddursa, konkret şəxslərin fəaliyyəti müəyyən nəticə verə bilər.
Geniş yayılmış yanlış fikirlərdən biri də budur ki, əgər inqilab tarixi baxımdan qaçılmazdırsa, onda heç nə etməyə ehtiyac yoxdur, o, onsuz da baş verəcək. Bu, səhv və irticaçı baxışdır. Tarix səhnəsindən çəkilən siniflər öz mövqelərindən, hakimiyyətlərindən və sərvətlərindən asanlıqla əl çəkmək istəmirlər. Onlar öz hökmranlıqlarını qorumaq üçün zorakılığa əl atırlar. Buna görə də onları əvəz edən siniflər bu irticaçı hərəkətlərə müqavimət göstərməlidirlər. İrticaçı zorakılığı boğmaq üçün qarşı zorakılıq zəruridir. Cəmiyyətin köhnəlmiş qüvvələrinin zorakılığı nə qədər güclü olarsa, köhnə sistemi dağıtmaq üçün tərəqqipərvər qüvvələrin tətbiq etdiyi zorakılıq da bir o qədər güclü olar. Güman etmək olar ki, kapitalizm zəiflədikcə və tədricən tarix səhnəsindən çəkildikcə, köhnəlmiş siniflərin genişmiqyaslı zorakılıq tətbiq etmək imkanları da azalacaq. Deməli, onların hakimiyyətdən uzaqlaşdırılması üçün də əvvəlki qədər böyük qarşı zorakılığa ehtiyac qalmaya bilər.
İnqilabın həyata keçməsi üçün obyektiv və subyektiv ilkin şərtlərin mövcudluğu zəruridir. Obyektiv ilkin şərtlər hakim siniflərin sinifdaxili ziddiyyətlərin son həddə qədər kəskinləşməsi nəticəsində öz hakimiyyətlərini qoruyub saxlaya bilməməsi, həmçinin məzlum siniflərin əvvəlki qaydada yaşaya bilməməsi ilə bağlıdır. Subyektiv ilkin şərtlər isə inqilabi partiyanın mövcudluğu, kütlələrin fəal hərəkətlərə hazırlığı, inqilabi nəzəriyyənin olması, fədakarlığa hazır olmaq və s. ilə ifadə olunur.
Kapitalizmin təkamül yolu ilə kommunizmə çevrilməsi nəzəriyyəsinin tərəfdarları iddia edirlər ki, kapitalizm şəraitində əvvəlcə kommunist istehsal üsulu formalaşmalı, sonra isə kapitalist istehsal üsulu ilə rəqabət mübarizəsində öz üstünlüyünü sübut edərək onu sıxışdırıb çıxarmalıdır. Bu nəzəriyyənin sübutu kimi kapitalizmin feodalizm daxilində inkişaf etməsi faktı göstərilir.
Kapitalist istehsal üsulunun feodalizm daxilində yaranıb inkişaf etməsi faktını inkar etmək olmaz. Lakin bu niyə mümkün olmuşdur? Çünki feodal istehsal üsulu ilə kapitalist istehsal üsulu arasında antaqonizm yoxdur. Hər ikisi xüsusi mülkiyyətə və istismara əsaslanır; fərq yalnız xüsusi mülkiyyətin və istismar formasının müxtəlif olmasındadır. Buna görə də kapitalizm feodalizm daxilində müəyyən inkişaf səviyyəsinə qədər yüksələ və öz üstünlüyünü nümayiş etdirə bilirdi. Buna mane olan heç nə yox idi.
Bunun əksinə olaraq, kommunist istehsal üsulu kapitalist istehsal üsulunun antaqonistidir. Burada mülkiyyət forması tamamilə fərqlidir, istismarın mövcudluğu ilə onun olmaması qarşı-qarşıya dayanır, planlı iqtisadiyyat istehsal anarxiyasına ziddir. Buna görə də kommunist istehsal münasibətləri kapitalist istehsal üsulu daxilində inkişaf edə bilməz. Nəticədə belə alınır ki, burjua inqilabı üstqurumu dəyişdirərək artıq formalaşmış burjua istehsal münasibətlərini qanuniləşdirir, sosialist inqilabı isə yalnız sosialist istehsal üsulunun təşkil olunması üçün zəmin yaradır. Deməli, sosialist istehsal üsulu şüurlu və məqsədyönlü şəkildə qurulmalıdır; o, kapitalist istehsal üsulu kimi kortəbii şəkildə meydana gəlmir. Kapitalizm daxilində yaranan kommunist istehsal münasibətlərinin bəzi ayrı-ayrı elementləri istisna olmaqla, sosialist istehsal üsulu kapitalist istehsal üsulunun daxilində formalaşmır.
Kapitalist və feodal ictimai münasibətləri arasında antaqonizmin olmaması, kapitalist və kommunist ictimai münasibətləri arasında isə antaqonizmin mövcudluğu sosial inqilabdan sonrakı ictimai dəyişikliklərin yollarını da fərqləndirir. Kapitalizm feodal istehsal üsulunun üstqurumunu – dövlət aparatını və onun institutlarını – öz tələbatlarına uyğunlaşdırır və onlardan istifadə edir. Sosializm isə köhnə dövləti və onun institutlarını öz məqsədləri üçün istifadə edə bilmədiyindən mövcud dövlət aparatını sadəcə yenidən qurmaqla kifayətlənmir, yeni dövlət hakimiyyəti orqanları və yeni dövlət yaratmağa məcbur olur.
Tarixin qeyri-xətti inkişafı faktı burjua dünyagörüşlü insanlar üçün ən böyük anlaşılmazlıq mənbələrindən biridir. Onlar tarixi prosesi yalnız düzxətli şəkildə irəliyə doğru hərəkət kimi təsəvvür edirlər. Buna görə də müvəqqəti geriləmələri əvvəlki inkişaf istiqamətinin yanlış olduğunun sübutu kimi qiymətləndirirlər. Məsələn, sosialist inqilabından müəyyən müddət sonra burjua əksinqilabı baş verirsə, bunu guya sosialist inkişaf yolunun səhv olmasının sübutu hesab edir və başqa yol axtarmağın lazım olduğunu düşünürlər. Dialektik materializm isə tarixi prosesin qeyri-xətti xarakterini düzgün izah edir. Bu barədə Lenin «Avropa Birləşmiş Ştatları şüarı haqqında» əsərində yazırdı: “…sosialist inqilabına bir dəfə baş verən akt kimi baxmaq olmaz; ona siyasi və iqtisadi sarsıntılar dövrü, ən kəskin sinfi mübarizə, vətəndaş müharibəsi, inqilablar və əksinqilablar epoxası kimi baxmaq lazımdır.”
Beləliklə, bəşəriyyətin tarixi prosesi ümumilikdə həmişə irəliyə doğru (daha dəqiq desək, yuxarıya doğru spiral üzrə) inkişaf edir. Uzun tarixi dövrlər ərzində ictimai-iqtisadi formasiyalar bir-birini aşağıdakı ardıcıllıqla əvəz edir: ibtidai icma quruluşu – quldarlıq quruluşu – feodalizm – kapitalizm – kommunizm. Bununla yanaşı, qısa tarixi dövrlərdə əvvəlki ictimai formasiya istiqamətində müvəqqəti geriləmələr müşahidə oluna bilər. Lakin bu cür geriyə dönüşlər tarixi inkişafın ümumi istiqamətini dəyişdirmir.
Ədalət Abdinov
0 Комментарии