IV Şuşa Qlobal Media Forumunda Prezident İlham Əliyevin SSRİ dövrü ilə bağlı səsləndirdiyi fikirlər Azərbaycan cəmiyyətində müxtəlif müzakirələrə səbəb olmuşdur. Prezident çıxışında bildirib ki, Azərbaycan Sovet İttifaqının tərkibində olarkən hüquqlara malik deyildi, faktiki olaraq müstəmləkə vəziyyətində idi və yalnız müstəqillik əldə etdikdən sonra öz taleyinin sahibi ola bildi. O, eyni zamanda Sovet dövründə Azərbaycanın təbii sərvətlərinin istismar edildiyini, lakin bunun müqabilində ölkənin uzunmüddətli inkişafının təmin olunmadığını vurğulamışdır.
Bu fikirlər siyasi baxımdan müəyyən konsepsiyanı ifadə etsə də, tarixi hadisələrin qiymətləndirilməsi zamanı daha geniş faktoloji mənzərəyə nəzər salmaq zəruridir.
SSRİ-də Azərbaycan doğrudanmı müstəmləkə idi?
"Müstəmləkə" anlayışı beynəlxalq hüquqda və tarix elmində adətən xarici dövlət tərəfindən işğal edilən, yerli idarəçilikdən və siyasi hüquqlardan tamamilə məhrum edilən ərazilərə aid edilir. Sovet İttifaqının mahiyyəti barədə tarixçilər arasında müxtəlif baxışlar mövcuddur. Bir qrup tədqiqatçı SSRİ-ni yüksək mərkəzləşmiş imperiya kimi qiymətləndirir, digər tədqiqatçılar isə onu formal federativ dövlət hesab edirlər.
Azərbaycan SSR-in öz Konstitusiyası, Ali Soveti, Nazirlər Soveti, dövlət rəmzləri, ittifaq səviyyəsində təmsilçiliyi və BMT-yə ayrıca üzv olmasa da, SSRİ-nin idarəetmə sistemində müəyyən institusional mövqeyi mövcud idi. Bununla yanaşı, strateji qərarlar əsasən Moskvada qəbul edilir, ittifaq respublikalarının siyasi müstəqilliyi ciddi şəkildə məhdudlaşdırılırdı.
Bu səbəbdən SSRİ-ni tam mənada klassik müstəmləkə sistemi ilə eyniləşdirmək də, respublikaların tam suveren dövlət olduğunu iddia etmək də tarixşünaslıqda mübahisəli mövqelərdir.
Heydər Əliyev amili
Prezident İlham Əliyevin söylədiyi fikirlər istər-istəməz başqa bir sual da doğurur. Əgər Azərbaycan SSRİ dövründə hüquqsuz və müstəmləkə vəziyyətində idisə, həmin dövrün ən uzunmüddətli rəhbərlərindən biri olan Heydər Əliyevin fəaliyyəti bu qiymətləndirmə ilə necə uzlaşır?
Heydər Əliyev 1969–1982-ci illərdə Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin birinci katibi olmuş, daha sonra isə SSRİ rəhbərliyinin ən yüksək pillələrindən biri sayılan Sov.İKP MK Siyasi Bürosunun üzvü və SSRİ Nazirlər Soveti sədrinin birinci müavini vəzifəsinə qədər yüksəlmişdir.
Məhz onun rəhbərliyi dövrü Azərbaycan tarixində sənayeləşmənin, şəhərsalmanın, elm və təhsilin inkişaf etdiyi mərhələlərdən biri kimi təqdim olunur. Əgər həmin illər tam hüquqsuz müstəmləkə dövrü idisə, bu zaman belə genişmiqyaslı iqtisadi və sosial inkişafın hansı siyasi mexanizmlərlə həyata keçirildiyi sualı meydana çıxır.
Əgər həmin inkişaf mümkün olmuşdursa, onda SSRİ dövrünün yalnız "müstəmləkə" anlayışı ilə xarakterizə edilməsi tarixi reallığın bütün tərəflərini əks etdirmir.
Neft məsələsi: yalnız itkilər, yoxsa qarşılıqlı iqtisadi sistem?
Prezident İlham Əliyev çıxışında Sovet dövründə Azərbaycandan böyük həcmdə neft çıxarıldığını, lakin sonradan ölkənin enerji çatışmazlığı yaşadığını və ekoloji problemlərlə üzləşdiyini qeyd etmişdir.
Şübhəsiz ki, Abşeron yarımadasında uzun illər aparılmış intensiv neft hasilatı ciddi ekoloji problemlər yaratmışdır və bunun nəticələri bu gün də hiss olunur.
Lakin iqtisadi tarixə bütöv şəkildə baxdıqda başqa faktlar da görünür.
SSRİ vahid planlı iqtisadiyyat sistemi idi. Respublikalarda istehsal olunan məhsullar ittifaq daxilində bölüşdürülür, əvəzində digər regionlardan avadanlıq, texnologiya, xammal və istehlak malları gətirilirdi.
Azərbaycan həmin illərdə:
- yüzlərlə iri sənaye müəssisəsinə sahib olmuşdu;
- neft maşınqayırması üzrə SSRİ-də aparıcı mərkəzə çevrilmişdi;
- kimya və neft-kimya sənayesi geniş inkişaf etmişdi;
- metallurgiya və energetika obyektləri tikilmişdi;
- kənd təsərrüfatı üçün böyük meliorasiya layihələri həyata keçirilmişdi;
- minlərlə məktəb, xəstəxana, mədəniyyət evi və yaşayış məhəllələri inşa edilmişdi.
Bunlar həmin dövrün iqtisadi mənzərəsinin ayrılmaz hissəsidir və tarixi qiymətləndirmə zamanı yalnız neft ixracına deyil, əldə edilən nəticələrə də diqqət yetirilməsi vacibdir.
Sosial göstəricilər
SSRİ dövründə Azərbaycan vətəndaşları üçün təhsil, səhiyyə və mənzil təminatı əsasən dövlət tərəfindən maliyyələşdirilirdi.
Ali təhsil pulsuz idi.
Tibbi xidmət ödənişsiz göstərilirdi.
İşsizlik rəsmi olaraq mövcud deyildi.
Kommunal xidmətlərin qiyməti aşağı idi.
Əlbəttə, planlı iqtisadiyyatın ciddi problemləri də vardı. Defisit, rəqabətin zəifliyi, istehsalın səmərəsizliyi, siyasi azadlıqların məhdudluğu həmin sistemin mühüm çatışmazlıqları idi.
Lakin sosial təminat səviyyəsinin yüksək olması da danılmaz tarixi faktdır.
Müstəqillik dövrünün uğurları və problemləri
Prezident İlham Əliyev Azərbaycanın müstəqillik dövründə "orta güc" dövlətinə çevrildiyini bildirmişdir.
Doğrudur, Azərbaycan son onilliklərdə enerji layihələrinin həyata keçirilməsi, beynəlxalq nəqliyyat dəhlizlərinin inkişafı, dövlət institutlarının möhkəmləndirilməsi və ərazi bütövlüyünün bərpası kimi mühüm nailiyyətlər əldə etmişdir.
Digər tərəfdən, ölkədə gəlirlərin bölgüsü, sosial bərabərsizlik, işsizlik, regionların inkişaf tempi, yaşayış minimumu, inflyasiya və qiymət artımı kimi problemlər də ictimai müzakirələrin mövzusudur.
Bu səbəbdən "hamı normal yaşayır" və ya əksinə "heç kim yaxşı yaşamır" kimi ümumiləşdirici ifadələrdən daha çox, sosial-iqtisadi göstəricilər əsasında qiymətləndirmə aparılması daha obyektiv yanaşma hesab olunur.
Tarix siyasi polemikanın alətinə çevrilməməlidir
Hər bir dövlət öz tarixi keçmişinə müxtəlif prizmalardan baxa bilər. Lakin tarixi hadisələrin qiymətləndirilməsi seçmə faktlara deyil, bütöv mənzərəyə əsaslanmalıdır.
SSRİ dövründə Azərbaycan nə tam müstəqil dövlət idi, nə də klassik müstəmləkə modeli ilə tam üst-üstə düşürdü. Həmin dövrdə həm siyasi məhdudiyyətlər mövcud idi, həm də geniş sənayeləşmə, urbanizasiya, elm, təhsil və sosial təminat sahələrində əhəmiyyətli inkişaf baş vermişdi.
Eyni şəkildə müstəqillik dövrü də yalnız uğurlardan və ya yalnız problemlərdən ibarət deyil. Dövlət müstəqilliyi Azərbaycanın ən mühüm siyasi nailiyyətlərindən biridir. Bununla yanaşı, sosial rifah, iqtisadi bərabərlik və vətəndaşların həyat səviyyəsi kimi məsələlər daim diqqət mərkəzində qalmalıdır.
* * *
Prezident İlham Əliyevin Şuşa Forumundakı çıxışı SSRİ dövrünə dair rəsmi dövlət baxışını ifadə edir. Lakin tarixə münasibətdə alternativ elmi və siyasi yanaşmaların mövcudluğu da təbiidir.
Azərbaycanın Sovet dövrünü yalnız "müstəmləkə" kimi xarakterizə etmək həmin dövrün iqtisadi, sənaye, elmi, sosial və mədəni inkişafını kölgədə qoya bilər. Digər tərəfdən, həmin sistemi yalnız inkişaf və rifah dövrü kimi təqdim etmək də mərkəzləşdirilmiş idarəetməni və suverenliyin məhdudluğunu nəzərdən qaçırar.
Tarixi hadisələrin daha obyektiv qiymətləndirilməsi üçün müxtəlif faktların və fərqli elmi yanaşmaların birlikdə nəzərə alınması vacibdir. Məhz bu yanaşma keçmişi siyasi mübahisələrin deyil, tarixi həqiqətin predmetinə çevirməyə imkan verir.
Ədalət Abdinov
0 Комментарии