Marksizm-leninizm siyasi iqtisadı ictimai-iqtisadi formasiyaların fəaliyyətinin "iqtisadi mexanizmi" açır və bu əsasda iqtisadi qanunların fəaliyyəti nəticəsində bir formasiyanın digəri ilə əvəz olunmasının labüdlüyünü izah edir, kapitalizmin məhvi və kommunizmin qələbəsinin labüdlüyünü göstərir.
“İqtisadi mexanizm” dedikdə nə nəzərdə tutulur?
Marksist siyasi iqtisadda hər bir ictimai-iqtisadi formasiya sadəcə müəyyən istehsal üsulu deyil. Onun daxilində:
- məhsuldar qüvvələr — əmək, əmək vasitələri, texnologiya, istehsal təcrübəsi;
- istehsal münasibətləri — insanların istehsal prosesində bir-birinə münasibətləri;
- mülkiyyət münasibətləri;
- məhsulun bölüşdürülməsi;
- sinif münasibətləri -
bir-biri ilə əlaqəli sistem yaradır.
Bu sistemin hərəkətverici tərəfi isə iqtisadi qanunlardır. Marksist yanaşmada həmin qanunlar insanların iradəsindən tamamilə asılı olmayan, müəyyən istehsal münasibətləri şəraitində obyektiv şəkildə fəaliyyət göstərən əlaqələr kimi izah olunur.
Burada mühüm məsələ budur: “iqtisadi mexanizm” bir düymə kimi formasiyanı dəyişdirmir. Söhbət ziddiyyətlərin yığılması, inkişaf etməsi və müəyyən mərhələdə mövcud münasibətlərin öz yaratdığı məhsuldar qüvvələrin inkişafına maneəyə çevrilməsindən gedir.
Formasiyanın daxilində əsas ziddiyyət
Marksın nəzəriyyəsinin mərkəzində belə bir fikir dayanır: İnsanlar istehsal prosesində müəyyən ictimai münasibətlərə daxil olurlar və bu münasibətlər inkişaf edən məhsuldar qüvvələrlə qarşılıqlı əlaqədə olur.
Başlanğıc mərhələsində müəyyən istehsal münasibətləri məhsuldar qüvvələrin inkişafına uyğun gəlir. Lakin məhsuldar qüvvələr inkişaf etdikcə həmin münasibətlər onların inkişafı üçün məhdudlaşdırıcı çərçivəyə çevrilə bilər.
Beləliklə, inkişafın daxili sxemi təxminən belə təsəvvür edilir: məhsuldar qüvvələrin inkişafı → mövcud istehsal münasibətləri ilə ziddiyyət → ziddiyyətin dərinləşməsi → sosial-iqtisadi dəyişiklik → yeni istehsal münasibətlərinin meydana çıxması.
Marksist tarix anlayışında formasiyaların dəyişməsinin nəzəri əsası məhz burada yerləşir.
Kapitalizmdə bu mexanizm necə işləyir?
Kapitalizmin spesifik iqtisadi münasibəti muzdlu əmək ilə kapital arasındakı münasibətdir.
Kapitalist istehsalında istehsal vasitələri əsasən kapitalın mülkiyyətində olur, əmək qabiliyyəti isə əmək bazarında əmtəə formasında çıxış edir. İşçi öz əmək qüvvəsini satır, kapitalist isə onu istehsal prosesində istifadə edir.
Marksın siyasi iqtisadında burada izafi dəyər anlayışı əsas kateqoriyalardan biridir.
Kapitalist istehsalın məqsədi sadəcə məhsul istehsal etmək deyil, kapitalın özünü artırmasıdır: pul → əmtəə və istehsal vasitələri + əmək qüvvəsi → istehsal → daha çox dəyər → daha çox pul.
Bu proses kapitalın daim genişlənməsini tələb edir.
Kapital yığımı və onun daxili ziddiyyətləri
Kapitalın genişlənməsi rəqabət şəraitində texnikanın, əmək məhsuldarlığının və istehsal miqyasının artmasına səbəb olur. Amma burada marksist nəzəriyyənin mühüm ziddiyyəti meydana çıxır.
Bir tərəfdən:istehsal getdikcə daha çox ictimailəşir. Minlərlə, milyonlarla insan eyni məhsulun yaradılmasında iştirak edir. Müasir istehsal ayrı-ayrı fərdlərin deyil, böyük ictimai əmək sisteminin nəticəsinə çevrilir.
Digər tərəfdən: istehsal vasitələrinin mənimsənilməsi özəl xarakter daşıyır.
Beləliklə, marksist məntiqdə kapitalizmin əsas ziddiyyəti belə ifadə edilir: ictimai xarakter daşıyan istehsal ↔ xüsusi kapitalist mənimsəmə forması.
Marksist nəzəriyyəyə görə kapitalizmin tarixi inkişafı məhz bu ziddiyyəti daha da kəskinləşdirir.
Bəs böhranlar hansı rolu oynayır?
Kapitalist iqtisadiyyatında istehsalın məqsədi insanların ehtiyaclarının birbaşa ödənilməsi deyil, kapitalın artırılması olduğundan, istehsalın genişlənməsi ilə əhalinin alıcılıq qabiliyyəti arasında ziddiyyətlər yarana bilər. Buradan həddindən artıq istehsal böhranı problemi meydana çıxır.
Əmtəələr istehsal olunmuşdur, lakin onların hamısının mənfəətlə reallaşdırılması mümkün olmur. Böhran zamanı: əmtəə satılmır → istehsal azalır → müəssisələr bağlanır → işsizlik artır → kapitalın bir hissəsi dəyərdən düşür → istehsalın yeni dövrü başlayır.
Marksist siyasi iqtisad böhranı kapitalizmin təsadüfi xarici hadisəsi kimi deyil, onun öz fəaliyyət mexanizmi ilə əlaqəli hadisə kimi araşdırır.
Niyə bu proses “labüdlük” kimi təqdim edilir?
Burada “labüdlük” sözünü düzgün başa düşmək çox vacibdir. Marksizm-leninizmdə söhbət “kapitalizm müəyyən tarixdə öz-özünə dağılacaq” formasında mexaniki proqnozdan getmir.
Nəzəri iddia bundan daha dərindir: kapitalizmin inkişafının öz qanunauyğunluqları onun daxilində kapitalizmdən kənara çıxmağa imkan verən maddi və ictimai ilkin şərtləri yaradır.
Kapital:
- istehsalı ictimailəşdirir;
- əmək bölgüsünü dərinləşdirir;
- iri istehsalı inkişaf etdirir;
- məhsuldarlığı artırır;
- elmi-texniki tərəqqini istehsala daxil edir;
- əmək prosesini kollektivləşdirir.
Amma istehsalın nəticələrinin mənimsənilməsi kapitalist münasibətləri çərçivəsində qalır.
Marksist nəticə belədir: kapitalizm öz inkişafı ilə özünün inkarının maddi şərtlərini yaradır.
Burada sinfi mübarizə həlledici halqadır
Lakin iqtisadi ziddiyyətlərin öz-özünə sosializmə çevrilməsi marksizmin məntiqinə uyğun deyil. Leninizmdə bu məsələyə daha konkret siyasi məzmun verilir.
Kapitalizmin obyektiv ziddiyyətləri sinfi mübarizənin iqtisadi əsasını yaradır. İşçi sinfinin təşkilatlanması və siyasi mübarizəsi olmadan iqtisadi ziddiyyət avtomatik olaraq yeni ictimai quruluşa çevrilmir.
Deməli, mexanizmin iki tərəfi vardır:
obyektiv tərəf:
kapitalist istehsal üsulunun daxili iqtisadi ziddiyyətləri;
subyektiv-siyasi tərəf:
bu ziddiyyətlər əsasında meydana çıxan sinfi mübarizə və proletariatın siyasi fəaliyyəti.
Marksizm-leninizmin inqilab nəzəriyyəsi bu iki tərəfin birliyinə əsaslanır.
Sosializm niyə keçid mərhələsi hesab olunur?
Marksist nəzəriyyədə kapitalizmdən kommunizmə birbaşa sıçrayış nəzərdə tutulmur.
Sosializm kapitalizmdən kommunizmə keçid mərhələsi kimi izah edilir.
Bu mərhələdə istehsal vasitələrinin kapitalist xüsusi mülkiyyətindən ictimai mülkiyyətə keçirilməsi əsas dəyişikliklərdən biri hesab olunur. Lakin köhnə cəmiyyətin bütün iqtisadi, hüquqi və mədəni münasibətləri dərhal yox olmur.
Marksın “Qota proqramının tənqidi”ndə kommunist cəmiyyətinin aşağı mərhələsi ilə yüksək mərhələsi arasında fərq qoymasının nəzəri əhəmiyyəti də buradadır.
Kommunizmin yüksək mərhələsi
Kommunizmin yüksək mərhələsində nəzəri model daha radikal dəyişiklik nəzərdə tutur:
- istehsal qüvvələrinin yüksək inkişaf səviyyəsi;
- əməyin sadəcə dolanışıq vasitəsi deyil, insan fəaliyyətinin ehtiyacına çevrilməsi;
- sosial məhsul bolluğu;
- sinfi fərqlərin aradan qalxması;
- dövlətin siyasi məcburetmə aparatı kimi tədricən aradan qalxması;
- bölgünün “hər kəsdən qabiliyyətinə görə, hər kəsə ehtiyacına görə” prinsipinə keçməsi.
Beləliklə, kommunizm marksist nəzəriyyədə sadəcə dövlət mülkiyyətinin genişləndirilməsi demək deyil. Bu, bütövlükdə əmtəə-pul münasibətlərinin, sinfi quruluşun və dövlətin mövcudluğunun zəruriliyini aradan qaldıracaq inkişaf səviyyəsi kimi təsəvvür edilir.
Əsas nəzəri zəncir
Marksizm-leninizmin siyasi iqtisadını bir zəncir şəklində ifadə etsək: məhsuldar qüvvələr → istehsal münasibətləri → iqtisadi qanunlar → daxili ziddiyyətlərin inkişafı → sinfi münasibətlərin kəskinləşməsi → sosial inqilab → yeni istehsal münasibətləri → yeni formasiya.
Kapitalizm üçün isə: kapital yığımı → istehsalın ictimailəşməsi → kapitalın mərkəzləşməsi və təmərküzləşməsi → məhsuldar qüvvələrin inkişafı → istehsalın ictimai xarakteri ilə mənimsəmənin xüsusi xarakteri arasındakı ziddiyyət → proletariatın sinfi mübarizəsi → sosializm → kommunizm.
Ən mühüm nəzəri məsələ
Burada marksist nəzəriyyənin ən ciddi iddiası “kapitalizm pisdir, kommunizm yaxşıdır” kimi əxlaqi mühakimə deyil. Onun iddiası tarixi-materialist səbəbiyyət haqqındadır. Yəni məsələ belə qoyulur: İctimai quruluş insanların sadəcə arzusu ilə dəyişmir; müəyyən istehsal üsulu öz inkişafı nəticəsində yeni iqtisadi və sosial münasibətlərin maddi əsaslarını yaradır.
Bu baxımdan “kapitalizmin məhvi və kommunizmin qələbəsinin labüdlüyü” marksist nəzəriyyədə mənəvi arzu deyil, kapitalist istehsal üsulunun daxili ziddiyyətlərindən çıxarılan tarixi-iqtisadi nəticə kimi əsaslandırılır.
Amma nəzəri baxımdan bir mühüm fərqləndirmə də lazımdır: kapitalizmin daxili ziddiyyətlərinin mövcudluğu ilə onun müəyyən formada və müəyyən vaxtda mütləq şəkildə kommunizmlə əvəz olunması eyni səviyyəli müddəalar deyil. Birincisi marksist siyasi iqtisadın konkret kateqoriyalarından və qanunlarından çıxarılan təhlildir; ikincisi isə həmin qanunların tarixi nəticəsinə dair daha geniş nəzəri nəticədir. Bu fərqi saxlamaq marksizmin öz məntiqini daha dəqiq anlamağa imkan verir.
Ədalət Abdinov
0 Комментарии