Bəzi insanlar var ki, onların böyüklüyü tutduqları vəzifə, qazandıqları ad-san və ya sahib olduqları maddi sərvətlə ölçülmür. Onların əsl böyüklüyü insanlara münasibətində, sadəliyində, müdrikliyində, gördüyü xeyirxah işlərdə və yaddaşlarda buraxdığı silinməz izlərdə yaşayır. Qafur müəllim də məhz belə insanlardan biri idi.
Qafur müəllim mənim yeniyetməlik illərimdən yaddaşıma həkk olunmuş müdrik insanlardan biri idi. Evlərimiz də bir-birinə çox yaxın yerləşirdi. Buna görə onu tez-tez görür, salamlaşır, davranışlarını müşahidə edirdim. O illərdə insanın xarakteri, şəxsiyyəti, mənəvi keyfiyyətləri haqqında çox şey bilməsəm də, bəzi adamların digərlərindən fərqləndiyini hiss etmək çətin deyildi. Qafur müəllim də mənim üçün belə insanlardan idi.
Onun salam almağında, insanlara münasibətində, danışığında və davranışında xüsusi bir məna vardı. Elə bil hər hərəkətində böyük bir zəka sahibinin təmkini, düşüncəli insanın təvazökarlığı və həyat təcrübəsi ilə zənginləşmiş şəxsiyyətin daxili mədəniyyəti əks olunurdu. O, insanlarla ünsiyyətdə özünü üstün tutmağa, biliyini nümayiş etdirməyə, kiməsə qarşı fərqli münasibət göstərməyə ehtiyac duymurdu. Onun sadəliyində bir böyüklük, sakitliyində bir müdriklik duyulurdu.
Bu gün geriyə boylananda anlayıram ki, insanın yaddaşında iz qoymaq üçün uzun-uzadı nəsihətlər verməsi, yüksək kürsülərdən danışması heç də vacib deyil. Bəzən bir salam, səmimi bir baxış, təmkinli bir davranış insanın mənəvi portretini yaratmağa kifayət edir. Qafur müəllim mənim yeniyetməlik yaddaşımda məhz bu keyfiyyətləri ilə qalıb.
İnsan həyatının müxtəlif dövrlərində çox adamla qarşılaşır. Bəzilərini zamanla unudur, bəzilərini isə illər keçdikcə daha aydın xatırlayır. Çünki elə şəxsiyyətlər var ki, onların insanlıq ölçüləri zamanın sınağından çıxır. Qafur müəllim haqqında düşünəndə mənim yaddaşımda ilk növbədə onun elmi və peşəkar hazırlığından daha əvvəl insanlığı, mədəniyyəti və təmkinli davranışı canlanır.
Həbibov Qafur Ağa oğlu 1919-cu ildə Masallı rayonunun Dəmirçi kəndində anadan olmuşdur. O, Azərbaycan tarixinin mürəkkəb və taleyüklü bir dövründə dünyaya göz açmışdı. XX əsrin əvvəlləri ölkəmizin ictimai-siyasi həyatında böyük dəyişikliklərin baş verdiyi, yeni cəmiyyət quruculuğunun, maarifçilik ideyalarının və sosial münasibətlərin yenidən formalaşdığı bir zaman idi.
Həmin dövrün insanları həyatın çətinliklərini erkən yaşlarından hiss edir, zəhmətə, dözümlülüyə və məsuliyyətə alışırdılar. Təhsil almaq, peşə sahibi olmaq, dünyagörüşünü genişləndirmək hər kəs üçün asan başa gəlmirdi. Buna baxmayaraq, elmin və maarifin əhəmiyyətini dərk edən gənclər öz üzərlərində çalışır, yeni biliklərə yiyələnməyə səy göstərirdilər.
Qafur müəllimin həyat yolu da təhsil, zəhmət, peşəkar inkişaf və xalqa xidmət kimi dəyərlərlə səciyyələnirdi. Onun keçdiyi yol bir insanın müxtəlif sahələrdə bilik qazanmasının, fərqli peşə istiqamətlərində çalışmasının və qazandığı təcrübəni cəmiyyətin faydasına yönəltməsinin nümunəsidir.
Dəmirçi kəndində başlayan bu ömür yolu sonralar pedaqoji fəaliyyət, mühəndislik işi və müharibə sınaqları ilə davam etmişdir. Belə bir həyatın mənasını yalnız ayrı-ayrı hadisələrin ardıcıllığında deyil, onların arxasında dayanan əsas prinsipdə axtarmaq lazımdır: insan öyrənməli, işləməli, çətinliklər qarşısında sınmamalı və bacardığı qədər başqalarına fayda verməlidir.
Qafur Həbibov Lənkəran Pedaqoji Məktəbində təhsil almış, daha sonra Şuşada rus dili ixtisası üzrə ali kursu bitirmişdir. O, bununla kifayətlənməyərək Tiflisdə mühəndislik ixtisasına da yiyələnmişdir.
Bu təhsil yolu onun maraq dairəsinin genişliyini və müxtəlif sahələrdə bilik qazanmaq istəyini göstərir. Pedaqoji hazırlıq insana yalnız fənn öyrətməyi deyil, insanlarla işləməyi, fikri aydın ifadə etməyi, səbirli və məsuliyyətli olmağı da öyrədir. Mühəndislik isə dəqiqlik, hesablama, texniki təfəkkür və qarşıya çıxan problemlərə praktik həll tapmaq bacarığı tələb edir.
Bu iki istiqamətin bir insanın həyatında birləşməsi xüsusi maraq doğurur. Bir tərəfdə sözün, dilin və biliyin dünyası, digər tərəfdə texniki düşüncə, quruculuq və əməli fəaliyyət dayanırdı. Qafur müəllimin təhsil və əmək yolunda bu sahələrin hər ikisi mühüm yer tutmuşdur.
Onun timsalında müəllimliklə mühəndisliyin bir-birinə zidd olmadığını, əksinə, insanın dünyagörüşünü zənginləşdirən və bir-birini tamamlayan fəaliyyət sahələri olduğunu görürük. Müəllim insanın düşüncəsini formalaşdırmağa, mühəndis isə insan həyatını asanlaşdıran qurğuların, tikililərin və infrastrukturun yaradılmasına xidmət edir. Hər iki peşənin mərkəzində bilik, məsuliyyət və faydalı olmaq dayanır.
Qafur müəllimin müxtəlif sahələrdə təhsil alması onun həyatını yalnız bir peşə çərçivəsində məhdudlaşdırmadığını göstərir. O, əldə etdiyi bilikləri konkret əmək fəaliyyətində tətbiq etməyi bacaran, cəmiyyətin ehtiyac duyduğu işlərdə iştirak edən insanlardan olmuşdur.
Qafur müəllimin həyatının ən ağır və taleyüklü mərhələlərindən biri İkinci Dünya müharibəsi illəri olmuşdur. 1941-ci ildə başlayan və milyonlarla insanın taleyini dəyişən bu müharibə Azərbaycan xalqından da böyük qurbanlar tələb etmişdir. Minlərlə azərbaycanlı kimi, Qafur Həbibov da Alman faşizminə qarşı mübarizədə iştirak etmişdir.
Müharibə insanın yalnız fiziki gücünü deyil, iradəsini, dözümünü və mənəvi dayanıqlığını da sınağa çəkir. Döyüş şəraitində insan hər an həyatla ölüm arasındakı sərhədi hiss edir. Vətənindən, ailəsindən və doğma elindən uzaqda olmaq, naməlum təhlükələrlə üzləşmək, silahdaşlarının taleyinə görə narahatlıq keçirmək müharibənin ağır mənəvi yükünü daha da artırır.
Qafur müəllimin də bu tarixi sınaqdan keçməsi onun ömür yolunun mühüm bir hissəsidir. O, faşizmə qarşı mübarizənin iştirakçısı olmuş, öz nəslinin üzərinə düşən tarixi məsuliyyəti daşıyan insanlardan biri kimi həyat salnaməsində yer almışdır.
Müharibə iştirakçılarının həyatına nəzər salarkən bir həqiqəti unutmamalıyıq: onların hər biri böyük tarixin içində öz şəxsi taleyini yaşamışdır. Hər birinin ailəsi, arzuları, gələcəyə dair planları vardı. Müharibə isə bu arzuların qarşısına ağır sınaqlar çıxarmışdır.
Belə insanların həyatını xatırlamaq yalnız keçmişi yada salmaq deyil. Bu, həm də sülhün, insan həyatının, azadlığın və gələcək nəsillərin təhlükəsizliyinin nə qədər qiymətli olduğunu dərk etməkdir.
Qafur müəllimin müharibədən sonrakı həyatına qayıtması və yenidən əmək fəaliyyətinə başlaması da ayrıca mənəvi məna daşıyır. Müharibənin dağıdıcı təsirlərindən sonra qurub-yaratmaq, biliklərini insanlara ötürmək, cəmiyyətin inkişafına töhfə vermək həmin nəslin nümayəndələrinin mühüm həyat istiqamətlərindən biri idi.
Müharibədən sonra Qafur müəllim rus dili müəllimi kimi fəaliyyət göstərmişdir. Beləliklə, o, qazandığı pedaqoji bilikləri və dil sahəsindəki hazırlığını təhsil işinə yönəltmişdir.
Müəllimlik yalnız dərs demək, şagirdə qaydaları və sözləri öyrətməkdən ibarət deyil. Əsl müəllim öz davranışı, dünyagörüşü, insanlara münasibəti və şəxsi nümunəsi ilə də öyrədir. Onun sinifdə dediyi sözlər qədər gündəlik həyatda nümayiş etdirdiyi keyfiyyətlər də şagirdlərin yaddaşında qalır.
Rus dili müəllimi kimi çalışmaq Qafur müəllimə müxtəlif biliklərin gənc nəslə çatdırılmasında iştirak etmək imkanı verirdi. Dil öyrənmək insanın başqa xalqların ədəbiyyatını, elmini və mədəniyyətini tanımasına, dünyagörüşünü genişləndirməsinə şərait yaradır. Müəllimin vəzifəsi isə bu imkanları şagirdlər üçün əlçatan etməkdir.
Mən Qafur müəllimi yeniyetməlik illərimdən xatırlayanda onun müəllimlik fəaliyyətinin bütün təfərrüatlarını deyil, ilk növbədə şəxsiyyətindən gələn təsiri düşünürəm. Onun salamlaşmasında və insanlarla rəftarında hiss etdiyim mədəniyyət mənə sonralar daha aydın bir həqiqəti anlatdı: müəllimin nüfuzu, hər şeydən əvvəl, onun insan kimi kimliyindən başlayır.
Bilik insanı savadlı edə bilər, lakin müdriklik üçün təcrübə, mənəvi zənginlik və insanları anlamaq bacarığı da lazımdır. Qafur müəllimin yaddaşımda məhz müdrik insan kimi qalması onun şəxsiyyətinə verdiyim qiymətin ifadəsidir.
Qafur müəllimin həyatını fərqləndirən cəhətlərdən biri də onun müəllimliklə yanaşı mühəndislik sahəsində çalışmasıdır. Müxtəlif dövlət tikinti layihələrinin həyata keçirilməsində mühəndis kimi iştirak etməsi onun peşəkar fəaliyyətinin mühüm istiqamətlərindən olmuşdur.
Tikinti işi böyük məsuliyyət, texniki bilik, dəqiqlik və kollektiv əmək tələb edir. Hər bir tikinti layihəsinin arxasında mühəndislərin, texniki işçilərin, ustaların və fəhlələrin zəhməti dayanır. Layihənin uğurla həyata keçirilməsi isə bu insanların öz işinə vicdanla yanaşmasından asılıdır.
Mühəndislik yalnız kağız üzərində hesablamalar aparmaq deyil. Bu, insanın əldə etdiyi nəzəri bilikləri real həyata tətbiq etməsi, tikililərin və müxtəlif obyektlərin yaradılmasına öz töhfəsini verməsidir. Burada hər bir qərarın, hər bir hesablamanın və görülən hər bir işin əhəmiyyəti vardır.
Qafur müəllimin dövlət tikinti layihələrində mühəndis kimi çalışması onun həyatının yalnız nəzəri biliklərlə məhdudlaşmadığını, əməli fəaliyyətə və quruculuğa da yönəldiyini göstərir.
Onun həyat yolunda müəllimlik və mühəndisliyin yanaşı dayanması maraqlı bir məqamdır. Müəllim gələcək nəsillərin düşüncəsini formalaşdırır, mühəndis isə cəmiyyətin maddi həyatının qurulmasına kömək edir. Birincinin əməyinin nəticəsi insanın biliyində və dünyagörüşündə, ikincinin əməyinin nəticəsi isə qurulan obyektlərdə və həyata keçirilən layihələrdə təzahür edir.
Əslində, bu iki peşəni birləşdirən əsas xüsusiyyət məsuliyyətdir. Həm müəllim, həm də mühəndis öz işinə vicdanla yanaşmalıdır. Qafur müəllimin müxtəlif sahələrdə çalışması onun ömür yolunun əmək və xidmət üzərində qurulduğunu göstərən mühüm cəhətlərdəndir.
İnsanın həyatda qoyduğu ən qiymətli izlərdən biri də onun başqalarına münasibətidir.
Qafur müəllim doğulduğu Dəmirçi kəndində, çalışdığı rayonda və sevimli el-obasında insanlara göstərdiyi təmənnasız dəstəklə yadda qalmışdır. Onun xeyirxah işləri haqqında xatirələrin yaşaması şəxsiyyətinin mənəvi tərəfini anlamaq baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Xeyirxahlıq həmişə böyük və hamının görə biləcəyi işlərdə təzahür etmir. Bəzən bir insana yol göstərmək, çətinliyə düşənə kömək etmək, kiminsə problemini həll etmək üçün vaxt ayırmaq, təcrübəsini başqaları ilə bölüşmək daha böyük mənəvi dəyər daşıyır.
Təmənnasız kömək isə özlüyündə xüsusi bir keyfiyyətdir. Çünki belə münasibətin arxasında qarşılıq gözləmədən faydalı olmaq istəyi dayanır. İnsan yaxşılığı şəxsi mənfəət üçün deyil, başqasının ehtiyacını duyduğu üçün edəndə bu, onun xarakterinin ayrılmaz hissəsinə çevrilir.
Qafur müəllimin el-obasında insanlara dəstək göstərməsi onun doğulduğu torpağa və mənsub olduğu cəmiyyətə bağlılığının ifadəsi kimi qiymətləndirilə bilər. İnsan harada çalışmasından, hansı peşəyə yiyələnməsindən asılı olmayaraq, öz elinin adamları ilə münasibətini qoruyub saxlayırsa, bu, onun mənəvi köklərinin möhkəmliyindən xəbər verir.
Kənd həyatında belə insanların yeri xüsusilə böyükdür. Onlar yalnız öz ailələrinin deyil, bütöv bir elin yaddaşında iz qoyurlar. Birinin məsləhətinə ehtiyac duyulur, digərinin təcrübəsindən yararlanılır, başqasının köməyinə ümid edilir. Zaman keçdikcə həmin insanların gördüyü işlər ayrı-ayrı şəxslərin xatirəsindən çıxaraq ümumi el yaddaşının bir hissəsinə çevrilir.
Qafur müəllimin xeyirxahlığı ilə xatırlanması da onun həyatının ən qiymətli mənəvi nəticələrindən biridir. Çünki insanın əsl sərvəti təkcə qazandığı bilik, sahib olduğu peşə və gördüyü işlər deyil, həm də başqa insanların həyatında yaratdığı yaxşılıqlardır.
İllər keçir, nəsillər dəyişir, zaman insanın ömrünə öz möhürünü vurur. Bir vaxtlar hər gün gördüyümüz insanlar uzaq xatirələrə çevrilir. Lakin elə insanlar var ki, onların siması yaddaşımızdan silinmir.
Qafur müəllim mənim üçün belə insanlardan biridir.
Onu xatırlayanda gözlərimin önündə, ilk növbədə, evlərimizin yaxınlığı, tez-tez rastlaşmağımız və salamlaşmalarımız canlanır. Bu xatirələr zahirən sadə görünə bilər. Ancaq insan yaddaşının özünəməxsus xüsusiyyəti var: bəzən ən kiçik bir hadisə böyük bir şəxsiyyətin mənəvi portretini özündə yaşadır.
Mənim yeniyetməlik illərimdə onun salam almasında duyduğum o xüsusi zəka və mədəniyyət təəssüratı bu gün də yaddaşımdadır. O zaman bəlkə də bunun mahiyyətini tam ifadə edə bilmirdim. İndi isə anlayıram ki, insanın daxili aləmi çox vaxt onun ən adi davranışlarında üzə çıxır.
Həqiqi ziyalılıq yalnız diplomla, elmi adla və ya peşəkar nailiyyətlərlə ölçülmür. Ziyalılıq həm də insanlara hörmət etmək, özünü başqalarından üstün tutmamaq, bilik və təcrübəni faydaya çevirmək, cəmiyyət qarşısında məsuliyyət daşımaqdır.
Qafur müəllimin həyat yolu bu keyfiyyətlər üzərində düşünməyə imkan verir. O, pedaqoji təhsil almış, rus dili müəllimi kimi çalışmış, mühəndislik sahəsində bilik qazanmış, İkinci Dünya müharibəsinin ağır sınaqlarından keçmiş və müxtəlif tikinti layihələrinin həyata keçirilməsində iştirak etmişdir. Bununla yanaşı, doğma el-obasında xeyirxahlığı və insanlara təmənnasız dəstəyi ilə tanınmışdır.
Bütün bunlar onun ömür yolunun müxtəlif istiqamətləridir. Lakin bu istiqamətləri birləşdirən ümumi xətt zəhmət, bilik, məsuliyyət və insanlara faydalı olmaqdır.
Qafur Həbibovun həyat hekayəsi bir insanın müxtəlif sahələrdə necə fəaliyyət göstərə biləcəyini, müharibə kimi ağır sınaqlardan sonra yenidən qurub-yaratmağın və insanlara xidmət etməyin nə qədər əhəmiyyətli olduğunu göstərir.
Onun 1919-cu ildə Masallı rayonunun Dəmirçi kəndində başlayan ömür yolu təhsil, müəllimlik, mühəndislik, müharibə təcrübəsi və xeyirxahlıq kimi məqamlarla səciyyələnir. Bu həyatın hər bir mərhələsi özlüyündə bir zəhmət və məsuliyyət nümunəsidir.
Amma mənim üçün Qafur müəllimin obrazını tamamlayan ən mühüm cəhət onun şəxsiyyətindən aldığım təəssüratdır. Yeniyetməlik illərimdə tez-tez gördüyüm, evlərimiz yaxın olduğuna görə salamlaşdığım bu insan yaddaşımda müdrikliyi və davranış mədəniyyəti ilə qalıb.
İllər keçdikcə insan anlayır ki, həyatın əsl mənası yalnız nə qədər yaşamaqla və ya nə qədər iş görməklə müəyyənləşmir. Əsas məsələ insanın necə yaşaması, ətrafındakılara necə münasibət göstərməsi və özündən sonra hansı mənəvi irsi qoyub getməsidir.
Qafur müəllim haqqında xatirələr məndə məhz belə düşüncələr oyadır. Onun həyat yolu təhsilin, zəhmətin, peşəkarlığın və xeyirxahlığın bir insanın taleyində necə birləşə biləcəyini göstərir.
Bu gün onun haqqında yazmaqla yalnız bir insanın keçdiyi ömür yolunu xatırlamırıq. Həm də bir nəslin həyat təcrübəsinə, zəhmətinə və mənəvi dəyərlərinə ehtiramımızı ifadə edirik.
Çünki insan ömrünün ən böyük mükafatı onun haqqında deyilən xoş sözlərdən daha çox, illər keçsə də yaddaşlarda yaşamağıdır.
Qafur müəllim də mənim yaddaşımda belə yaşayır: müdrikliyi ilə seçilən, sadəliyində böyüklük daşıyan, zəhməti və xeyirxahlığı ilə insanların hörmətini qazanan bir insan kimi.
Və düşünürəm ki, belə insanların həyat hekayələri unudulmamalı, onların haqqında xatirələr gələcək nəsillərə çatdırılmalıdır. Çünki keçmişin mənəvi sərvətini qorumaq, insanlıq nümunələrini yaşatmaq və yaxşı insanların adını ehtiramla yad etmək hər birimizin mənəvi borcudur.
Ədalət Abdinov
0 Комментарии