Sosial məsuliyyət hər bir cəmiyyətin iqtisadi, siyasi və mənəvi inkişafını müəyyən edən əsas meyarlardan biridir. O, dövlətin, iqtisadi subyektlərin, müəssisələrin və ayrı-ayrı fərdlərin cəmiyyət qarşısında daşıdığı öhdəliklərin məcmusudur. Lakin sosial məsuliyyətin mahiyyəti və həyata keçirilmə mexanizmləri sosializmdə və kapitalizmdə eyni deyil.
Bu fərqin başlıca səbəbi həmin ictimai-iqtisadi sistemlərin mülkiyyət münasibətlərində, istehsalın məqsədlərində, sərvətlərin bölüşdürülməsində və insanın cəmiyyətdəki yerinə münasibətində özünü göstərir.
Kapitalizmdə sosial məsuliyyət əsasən mənfəət və bazar münasibətləri çərçivəsində formalaşdığı halda, sosializmdə onun nəzəri əsası ictimai rifah, sosial bərabərlik və insanın kollektiv maraqlarının təmin edilməsidir.
Bu fərqi anlamaq üçün hər iki sistemin sosial məsuliyyətə münasibətini ayrı-ayrılıqda təhlil etmək lazımdır.
Kapitalizmdə sosial məsuliyyət: mənfəət və ictimai maraqlar arasında ziddiyyət
Kapitalist iqtisadi sisteminin əsas hərəkətverici qüvvəsi xüsusi mülkiyyət, bazar rəqabəti və mənfəət əldə etməkdir. Bu sistemdə müəssisələrin və şirkətlərin başlıca iqtisadi məqsədi kapitalın artırılması və investisiyaların gəlirliliyinin təmin edilməsidir.
Kapitalizmdə sosial məsuliyyət bir neçə istiqamətdə özünü göstərir:
Birincisi, korporativ sosial məsuliyyət.
İri şirkətlər işçilərin əmək şəraitinin yaxşılaşdırılması, ətraf mühitin qorunması, xeyriyyəçilik, təhsil və səhiyyə layihələrinin maliyyələşdirilməsi kimi fəaliyyətlər həyata keçirirlər.
Lakin burada mühüm bir məsələ var: şirkətin sosial fəaliyyəti çox vaxt onun iqtisadi maraqlarından ayrılmır. Sosial layihələr həm də şirkətin nüfuzunu yüksəltmək, müştəri etimadını qazanmaq və bazardakı mövqeyini möhkəmləndirmək vasitəsinə çevrilə bilər.
İkincisi, dövlətin sosial siyasəti.
Kapitalist dövlətlərdə sosial məsuliyyətin müəyyən hissəsi vergilər və büdcə vasitəsilə həyata keçirilir. Pensiyalar, işsizlik müavinətləri, sosial yardımlar, dövlət təhsili və səhiyyə xidmətləri bu siyasətin əsas elementləridir.
Lakin sosial təminatın səviyyəsi kapitalist ölkələrində eyni deyil. Skandinaviya ölkələrində sosial müdafiə mexanizmləri geniş olduğu halda, daha liberal iqtisadi modellərdə bu təminatlar məhdud ola bilər.
Üçüncüsü, fərdi məsuliyyət prinsipi.
Kapitalist ideologiyasında fərdin şəxsi təşəbbüsü, rəqabət qabiliyyəti və öz rifahını təmin etmək bacarığı mühüm yer tutur. Bu yanaşmada insanın sosial vəziyyətinə onun şəxsi səyləri və bazardakı imkanları da təsir edən amillər kimi baxılır.
Burada kapitalizmin əsas ziddiyyətlərindən biri meydana çıxır: cəmiyyətin sərvətini yaradan əmək insanları ilə həmin sərvətin böyük hissəsinə sahib olan kapital sahiblərinin iqtisadi imkanları arasında fərq yarana bilir.
Nəticədə sosial məsuliyyətin həyata keçirilməsi çox zaman kapitalın maraqları, dövlətin sosial siyasəti və əməkçilərin mübarizəsi arasındakı münasibətlərdən asılı olur.
Sosializmdə sosial məsuliyyət: ictimai rifah və kollektiv maraqlar
Sosializmin nəzəri və ideoloji əsaslarında istehsal vasitələri üzərində ictimai mülkiyyət, istismarın aradan qaldırılması, sosial bərabərliyin genişləndirilməsi və insanın hərtərəfli inkişafı mühüm yer tutur.
Sosializmdə sosial məsuliyyət yalnız ayrı-ayrı şirkətlərin xeyriyyəçilik fəaliyyəti və ya dövlətin könüllü sosial proqramları ilə məhdudlaşmır. O, ictimai-iqtisadi münasibətlərin təşkilində əsas prinsiplərdən biri kimi nəzərdə tutulur.
Bu yanaşmanın bir neçə mühüm istiqaməti var.
Birincisi, insanın sosial müdafiəsi ictimai öhdəlik kimi qəbul edilir.
Əmək hüququ, təhsil, səhiyyə, pensiya təminatı və sosial müdafiə insanın iqtisadi imkanlarından asılı olmayaraq təmin edilməli olan mühüm ictimai vəzifələr kimi nəzərdən keçirilir.
İkincisi, əmək və ictimai rifah arasında əlaqə yaradılır.
Sosialist nəzəriyyəsinə görə, istehsalın əsas məqsədi yalnız kapitalın artırılması deyil, cəmiyyətin maddi və mənəvi tələbatlarının ödənilməsi olmalıdır.
Bu baxımdan əmək insanın sadəcə gəlir əldə etmək vasitəsi deyil, həm də ictimai həyatın inkişafında iştirak formasıdır.
Üçüncüsü, sosial bərabərliyə üstünlük verilir.
Sosializm insanların sosial mənşəyindən və maddi imkanlarından asılı olmayaraq təhsil, səhiyyə, əmək və mədəniyyət sahələrində bərabər imkanlara malik olmasını hədəfləyir.
Burada vacib bir nəzəri fərqi qeyd etmək lazımdır: sosializm bütün insanların eyni gəlirə malik olmasını deyil, istismar münasibətlərinin aradan qaldırılmasını, sosial təminatın və imkan bərabərliyinin gücləndirilməsini qarşıya məqsəd qoyur.
Dördüncüsü, kollektiv məsuliyyət prinsipi.
Sosialist dünyagörüşündə insanın rifahı cəmiyyətin rifahından ayrı təsəvvür edilmir. İctimai mülkiyyətə, əmək kollektivlərinə, təbii sərvətlərə və ümumi sosial infrastruktura münasibətdə kollektiv məsuliyyət mühüm əhəmiyyət daşıyır.
İki sistemin sosial məsuliyyət baxımından müqayisəsi
Meyarlar | Kapitalizm | Sosializm |
|---|---|---|
Əsas iqtisadi məqsəd | Mənfəət və kapitalın artırılması | İctimai tələbatların ödənilməsi |
Mülkiyyət münasibətləri | Əsasən xüsusi mülkiyyət | İctimai, dövlət və kooperativ mülkiyyəti |
Sosial müdafiə | Bazar və dövlət mexanizmlərinin birləşməsi | İctimai təminatın əsas prinsip olması |
Təhsil | Dövlət və özəl sektorun iştirakı | Hamı üçün əlçatan təhsil məqsədi |
Səhiyyə | Dövlət və özəl xidmətlərin müxtəlif nisbəti | Ümumi əlçatan səhiyyə məqsədi |
Əmək münasibətləri | İşəgötürən və muzdlu işçi münasibətləri | İctimai və kollektiv əmək münasibətləri |
Gəlirlərin bölgüsü | Bazar gəlirləri və yenidən bölgü | Sosial yönümlü bölgü prinsipləri |
Sosial məsuliyyət | Korporativ, fərdi və dövlət məsuliyyəti | İctimai və dövlət məsuliyyəti |
Kapitalizmdə sosial məsuliyyətin ziddiyyətləri
Kapitalizmin sosial məsuliyyət məsələsində əsas problemi onun iqtisadi təbiətindən irəli gəlir.
Kapitalist müəssisəsi ilk növbədə mənfəət əldə etmək üçün fəaliyyət göstərir. Əgər əməkhaqqının artırılması, iş vaxtının azaldılması və ekoloji tələblərə əməl olunması mənfəətin azalmasına səbəb olursa, bu zaman sahibkarın iqtisadi maraqları ilə ictimai maraqlar arasında ziddiyyət yarana bilər.
Bu ziddiyyətlər tarixən əmək hərəkatlarının, həmkarlar ittifaqlarının və sosialist ideyalarının güclənməsinə səbəb olan amillərdən biri olmuşdur.
Bununla belə, kapitalist ölkələrində əldə edilmiş bir sıra sosial hüquqların mövcudluğunu da nəzərə almaq lazımdır. Səkkiz saatlıq iş günü, ödənişli məzuniyyət, sosial sığorta və əmək hüquqlarının qorunması uğrunda mübarizə kapitalist cəmiyyətlərində fəhlə hərəkatlarının mühüm tarixi nailiyyətlərindəndir.
Deməli, kapitalizmdə sosial məsuliyyətin inkişafı heç də yalnız sahibkarların xoş niyyətinin nəticəsi deyil. O, həm də ictimai mübarizənin, siyasi təzyiqin və dövlət tənzimlənməsinin məhsuludur.
Sosializmdə sosial məsuliyyətin tarixi təcrübəsi və problemləri
Sosialist dövlətlərinin tarixi təcrübəsi göstərir ki, sosial məsuliyyət prinsipləri bir sıra sahələrdə mühüm nəticələr verə bilmişdir. Xüsusilə SSRİ təcrübəsində:
Kütləvi savadsızlığın aradan qaldırılması və ümumi təhsilin genişləndirilməsi;
Pulsuz dövlət təhsil sisteminin yaradılması;
Ümumi səhiyyə və profilaktik tibbi xidmət şəbəkəsinin qurulması;
Əmək hüquqlarının və sosial təminatın genişləndirilməsi;
Qadınların ictimai istehsala və təhsilə geniş cəlb olunması;
Mənzil tikintisi və sosial infrastrukturun inkişafı.
Bunlar sosial yönümlü dövlət siyasətinin tarixi nailiyyətləri kimi qiymətləndirilə bilər. Lakin elmi obyektivlik naminə sosialist təcrübəsinin problemlərini də qeyd etmək lazımdır.
Mərkəzləşdirilmiş idarəetmənin həddindən artıq güclənməsi, bürokratik aparatın genişlənməsi, iqtisadi qərarların səmərəliliyinin azalması, istehlak mallarının çatışmazlığı, siyasi azadlıqların məhdudlaşdırılması və vətəndaşların qərarların qəbulunda iştirak imkanlarının zəifliyi bir sıra sosialist dövlətlərinin ciddi problemləri olmuşdur.
Bu təcrübə göstərir ki, sosial ədalət və sosial məsuliyyət yalnız dövlət mülkiyyətinin mövcudluğu ilə təmin edilmir. Bunun üçün demokratik iştirak, ictimai nəzarət, hesabatlılıq, səmərəli idarəetmə və insan hüquqlarının qorunması da zəruridir.
Əsas fəlsəfi fərq: insan kapitalın vasitəsidir, yoxsa iqtisadiyyat insanın xidmətindədir?
Məsələnin fəlsəfi mahiyyəti məhz bu sualda cəmləşir.
Kapitalist iqtisadi münasibətlərində insanın əməyi istehsal prosesinin mühüm amili və əmək bazarında iqtisadi dəyəri olan resurs kimi çıxış edir. Əmək qabiliyyəti, məhsuldarlıq və rəqabət bazar münasibətlərində insanın iqtisadi mövqeyinə təsir göstərir.
Sosialist dünyagörüşündə isə insanın sosial və mənəvi inkişafı ictimai tərəqqinin əsas məqsədlərindən biri hesab olunur.
Burada Karl Marksın iqtisadi-fəlsəfi baxışlarının əhəmiyyəti xüsusilə böyükdür. Marks kapitalist istehsal münasibətlərində əməyin özgələşməsi və kapitalın hökmranlığı məsələlərini təhlil edirdi. Onun nəzəri yanaşmasına görə, insanın yaratdığı sərvətin onun özünə və cəmiyyətə xidmət etməsi üçün istehsal münasibətləri dəyişdirilməlidir.
Bu baxımdan sosial məsuliyyət məsələsi sadəcə sosial yardım və xeyriyyəçilik deyil, həm də mülkiyyət, hakimiyyət, əmək və sərvətin bölüşdürülməsi məsələsidir.
Müasir dövrdə sosial məsuliyyət və sosializm alternativi
XXI əsrdə dünya iqtisadiyyatında dərinləşən sosial bərabərsizlik, yoxsulluq, işsizlik, ekoloji böhran, əmək hüquqlarının pozulması və sosial xidmətlərin kommersiyalaşdırılması sosial məsuliyyət məsələsini yenidən aktuallaşdırır.
Müasir kapitalizm korporativ sosial məsuliyyət, dayanıqlı inkişaf, ekoloji standartlar və sosial investisiyalar kimi anlayışları inkişaf etdirsə də, bu tədbirlər iqtisadi sistemin fundamental ziddiyyətlərini avtomatik olaraq aradan qaldırmır.
Sosialist alternativinin müasir aktuallığı isə aşağıdakı prinsiplərlə bağlıdır:
İqtisadiyyatın insanın və cəmiyyətin mənafeyinə xidmət etməsi.
Strateji sahələrdə ictimai maraqların qorunması.
Əmək haqqı ilə yaradılan dəyər arasında daha ədalətli münasibətlərin qurulması.
Pulsuz və keyfiyyətli təhsil və səhiyyənin təmin edilməsi.
Sosial bərabərsizliyin azaldılması.
Təbii sərvətlərin ictimai mənafe naminə istifadəsi.
İşçilərin müəssisələrin idarə edilməsində iştirakının genişləndirilməsi.
İctimai nəzarət və demokratik hesabatlılığın gücləndirilməsi.
Bu prinsiplər sosial məsuliyyəti ayrı-ayrı şəxslərin və şirkətlərin könüllü fəaliyyəti səviyyəsindən çıxararaq cəmiyyətin iqtisadi və siyasi təşkilinin əsas məsələsinə çevirir.
Sosial məsuliyyətin iki fərqli ictimai modeli
Sosializm və kapitalizm arasındakı sosial məsuliyyət fərqi yalnız sosial proqramların sayında, dövlət büdcəsindən ayrılan vəsaitlərdə və ya müəssisələrin xeyriyyəçilik fəaliyyətində deyil. Əsas fərq cəmiyyətin iqtisadi həyatının hansı məqsədə xidmət etməsindədir.
Kapitalizmdə sosial məsuliyyət mənfəət yönümlü iqtisadi sistem daxilində sosial tarazlığı qorumaq və bazar münasibətlərinin mənfi nəticələrini yumşaltmaq mexanizmlərindən biri kimi çıxış edir.
Sosializmdə isə sosial məsuliyyətin nəzəri mahiyyəti iqtisadiyyatın ictimai ehtiyaclara tabe edilməsi, insanın istismardan azad olunması və sosial ədalətin təmin edilməsidir.
Əlbəttə, heç bir ictimai-iqtisadi sistem öz ideallarını avtomatik şəkildə həyata keçirmir. Hər iki sistemin real nəticələri onun siyasi institutlarından, idarəetmə mexanizmlərindən, demokratik iştirak səviyyəsindən və ictimai nəzarətdən asılıdır.
Əsas prinsip isə belə ifadə oluna bilər:
Kapitalist sistemində cəmiyyətin sosial rifahı çox vaxt iqtisadi inkişafın nəticəsi kimi nəzərdə tutulur. Sosialist dünyagörüşündə isə iqtisadi inkişafın başlıca məqsədlərindən biri cəmiyyətin sosial rifahının yüksəldilməsidir.
Bu iki yanaşma arasındakı fərq sosial məsuliyyətin mahiyyətini, iqtisadiyyatın ictimai missiyasını və insanın cəmiyyətdəki yerini müəyyən edən fundamental ideoloji fərqdir.
Mənim qənaətim belədir ki, sosial məsuliyyətin ən yüksək forması yoxsula yardım etmək, xeyriyyəçilik göstərmək və ya sosial problemlərin nəticələrini aradan qaldırmaq deyil. Ən yüksək forma elə bir ictimai-iqtisadi münasibətlər sistemi qurmaqdır ki, insan yoxsulluğa, hüquqsuzluğa və sosial müdafiəsizliyə məhkum edilməsin.
Sosial ədalət yalnız yardım göstərmək deyil, ədalətsizliyin iqtisadi və ictimai səbəblərini aradan qaldırmaqdır.
Bu, sosial məsuliyyətə sosialist yanaşmasının əsas fəlsəfi məğzidir.
Ədalət Abdinov
0 Комментарии