Sosializmin düşməni

 

Marqaret Tetçer XX əsrin son rübündə kapitalizmin və neoliberal iqtisadi siyasətin ən tanınmış siyasi simalarından biri olmuşdur. Böyük Britaniyanın 1979–1990-cı illərdə baş naziri kimi o, həm ölkə daxilində sosialist və kommunist ideyalarına qarşı mübarizə aparmış, həm də beynəlxalq miqyasda Sovet İttifaqının siyasi və ideoloji təsirinin zəiflədilməsini müdafiə etmişdir.

Tetçerin fəaliyyəti yalnız bir siyasi liderin ideoloji mövqeyi kimi deyil, həm də kapitalizmin böhran şəraitində öz mövqelərini möhkəmləndirmək və sosialist alternativinin nüfuzunu azaltmaq cəhdi kimi qiymətləndirilə bilər.

Tetçerin antikommunist mövqeyi onun siyasi dünyagörüşünün əsasını təşkil edirdi. O, kommunizmi fərdi azadlıqları məhdudlaşdıran, dövlətin iqtisadiyyata müdaxiləsini genişləndirən və bazar iqtisadiyyatına alternativ olan ideologiya kimi təqdim edirdi.

1976-cı ildə Sovet mətbuatında ona “Dəmir ledi” ləqəbinin verilməsi onun SSRİ-yə qarşı sərt çıxışları ilə bağlı idi. Tetçer bu ləqəbi öz siyasi qətiyyətinin simvolu kimi qəbul etmişdi.

Onun üçün kommunizmin ideoloji diskreditasiyası: sosialist sistemini azadlıq və demokratiyaya təhlükə kimi təqdim etmək demək idi.

Bu baxımdan Tetçerin antikommunizmi təkcə Sovet İttifaqına qarşı xarici siyasət mövqeyi deyil, həm də Britaniya cəmiyyətində sosialist iqtisadi modelinin nüfuzunu zəiflətməyə yönəlmiş daxili siyasi strategiya idi.

Tetçerin baş nazirliyi dövründə Böyük Britaniya ABŞ prezidenti Ronald Reyqanla sıx əməkdaşlıq edərək SSRİ-yə qarşı sərt mövqe tutdu.

NATO-nun hərbi-siyasi rolunun gücləndirilməsi; Britaniyanın nüvə silahı potensialının saxlanılması və müdafiə xərclərinin artırılması; Qərbi Avropada ABŞ-ın nüvə raketlərinin yerləşdirilməsinin dəstəklənməsi; Sovet İttifaqının beynəlxalq nüfuzunun və siyasi təsirinin məhdudlaşdırılması; SSRİ-nin Əfqanıstandakı müdaxiləsinə və Polşadakı siyasi hadisələrə qarşı təzyiq siyasəti. bu siyasətin əsas elementləri idi.

Tetçer və Reyqan üçün Soyuq müharibə yalnız geosiyasi rəqabət deyil, həm də ideoloji mübarizə idi. Onlar kommunizmin hərbi və iqtisadi baxımdan məğlub edilməsini Qərb siyasi modelinin qələbəsi kimi qiymətləndirirdilər.

Tetçerin sosializmə qarşı mübarizəsinin ən mühüm istiqaməti Britaniyanın iqtisadi və sosial strukturunun dəyişdirilməsi idi. Onun hökuməti dövlətin iqtisadiyyatda rolunu azaltmaq və kapitalın xüsusi mülkiyyət əsasında fəaliyyət imkanlarını genişləndirmək məqsədi güdürdü.

Dövlət müəssisələrinin özəlləşdirilməsi ilə dövlət mülkiyyətinin miqyasını azaltdı və kapitalın özəl sektorda cəmləşməsini gücləndirdi.

Tətil və piket imkanlarını məhdudlaşdırmaqla  Həmkarlar ittifaqlarının zəiflətdi və fəhlə hərəkatına ağır zərbə vurdu.

Sosial mülkiyyətin azaldılması, yəni bələdiyyə mənzillərinin kirayəçilərə satılması və sosial xidmətlərin bazar prinsiplərinə uyğunlaşdırılması ilə Tetçer hökuməti  kollektiv təminat modelini dəyişdirdi.

Bu siyasətlər nəticəsində həmkarlar ittifaqlarının gücü azaldı, dövlət müəssisələrinin böyük hissəsi özəlləşdirildi və Britaniya iqtisadiyyatında maliyyə sektorunun rolu artdı. Eyni zamanda, sənaye iş yerlərinin itirilməsi, regional bərabərsizlik və gəlir fərqlərinin genişlənməsi ciddi sosial problemlərə çevrildi.

Tetçerin antikommunist siyasətinin mühüm ziddiyyətlərindən biri onun demokratiya və azadlıq haqqında bəyanatları ilə bəzi avtoritar rejimlərə münasibəti arasındakı fərq idi.

Məsələn: o, Çilidə Auqusto Pinoçetin antikommunist rejiminə rəğbət göstərirdi. Cənubi Afrikada aparteid rejiminə qarşı sərt beynəlxalq sanksiyalara ehtiyatla yanaşırdı. Afrika Milli Konqresinin mübarizəsinə kommunizmin yayılması təhlükəsi prizmasından baxırdı.

Bu mövqelər göstərir ki, Tetçerin xarici siyasətində antikommunizm bəzən demokratik prinsiplərdən daha üstün tutulurdu.

Tetçerin antisovet siyasəti dəyişməz və bütün dövrlərdə eyni sərtlikdə qalmadı. 1984-cü ildə Mixail Qorbaçovla görüşündən sonra onun sovet rəhbərliyi ilə münasibətlərində daha praqmatik mərhələ başladı.

Tetçer Qorbaçovu Qərblə danışıqlar aparmağa hazır olan lider kimi qiymətləndirirdi. Onun məşhur mövqeyi — Qorbaçovla “iş görmək mümkündür” — diplomatiyada yeni mərhələnin başlanğıcını ifadə edirdi.

Lakin bu dəyişiklik onun kommunizmə ideoloji münasibətinin dəyişməsi demək deyildi. Və bununla o, siyasət meydanında Qorboçovu məharətlə “fırlatmağa” başladı.

Ədalət Abdinov